Шиһабетдин Мәрҗани

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Шиһабетдин Мәрҗани latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Шиһабетдин Мәрҗани
Shihabetdin Marcani.jpg
Туган телдә исем Шиһабетдин бин Баһаветдин әл-Мәрҗани
Туган 16 гыйнвар 1818(1818-01-16)
Казан губернасы, Казан өязе, Япанчы авылы
Үлгән 18 апрель 1889(1889-04-18) (71 яшь)
Казан
Күмү урыны Яңа бистә зираты
Яшәгән урын Мәрҗани йорты[1]
Милләт татар
Ватандашлыгы Flag of Russia.svg/Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg Русия империясе
Әлма-матер Ташкичү мәдрәсәсе[2], Күкәлташ мәдрәсәсе[d], Ширдар мәдрәсәсе[d] һәм Мир-Гарәп мәдрәсәсе[d]
Һөнәре мәгърифәтче, фәлсәфәче, тарихчы, дин галиме, педагог, археолог, этнограф
Ата-ана

Commons-logo.svg Шиһабетдин Мәрҗани Викиҗыентыкта

Шиһабетдин Баһаветдин улы Мәрҗани (شهاب الدين المرجانی, Şihabaddin Mərcani; 16 гыйнвар 1818, Япанчы, Казан өязе, Казан губернасы, Русия империясе18 апрель 1889, Казан, Казан өязе, Казан губернасы, Русия империясе) – мәшһүр татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәчесе, тарихчысы, дин галиме, педагог, археолог, этнограф, көнчыгыш халыклар белгече.

Тормыш юлы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шиһабетдин Мәрҗани 1818 елның 16 гыйнварында Казан өязе (хәзерге Әтнә районы) Япанчы авылында руханилар гаиләсендә дөньяга килә. Аның бабасы Габделкотдус Мәрҗән авылы кешесе була. Шиһабетдин соңыннан бу авыл исемен үзенә тәхәллүс итеп ала.

Шиһабетдиннең әтисе Баһаветдин әл-Мәрҗани заманы өчен алдынгы карашлы һәм төпле белемле шәхес була.

“Мир гарәп” мәдрәсәсе (урыс.), сул яктагы зәңгәр манаралы бина

Ун ел укып, әтисе мәдрәсәсен тәмамлаган егет дүрт ел дәвамында Ташкичү мәдрәсәсендә укыта да. Белемгә сусау аны 1838 елда Бохарага алып килә һәм ул анда төрле мәдрәсәләрдә белемен баета.

Emblem of Samarkand.svg Сәмәркандта 16191636 елларда төзелгән “Шердар” мәдрәсәсе

1843 елда Шиһабетдин Сәмәркандка килеп “Шердар” мәдрәсәсендә укый, тирә-юнь авылларга чыгып, балалар укыта, халык белән аралаша. Ике елдан Бохарага яңадан әйләнеп кайта һәм ул вакытта ук яхшы танылган “Мир Араб” мәдрәсәсендә белемен янә тирәнәйтә.

1848 елда туган якларына әйләнеп кайта, Казанның беренче мәчетендә имам (мулла) булып тора һәм аның янындагы мәдрәсәдә балалар укыта. Гомеренең ахырына кадәр шунда эшли: руханилык, педагоглык һәм гыйльми-тикшеренү эшләрен бергә үреп бара. Бу елларда аның Каюм Насыйри, үзенең укучысы булып, зур галим дәрәҗәсенә ирешкән Хөсәен Фәезхановлар белән аралашуы мәгълүм. Мәрҗани Василий Радлов, Александр Казем-Бек, Иосиф Готвальд, Владимир Вельяминов-Зернов һәм башка профессорлар белән дә хезмәттәшлек итә. Казан университетында уздырыла торган гыйльми чараларда катнаша. Биредә аның Археология, тарих һәм этнография җәмгыятендә әгъза булып торуы да билгеле. 1877 елда шушы җәмгыятьнең IV Бөтенроссия корылтае уздырыла. Мәрҗани бу мәртәбәле мәҗлестә татар телендә доклад ясый. Университет галиме В. В. Радлов аны урысчага тәрҗемә итеп аңлата. Бу доклад һәр ике телдә IV археология съезды материаллары арасында 1884 елда “Труды IV археологического съезда в Казани” дигән җыентыкта Казанда басыла. Шулай ук Шиһабетдин Мәрҗанинең 1879-1880 елларда Истанбул аркылы Гарәбстанга хаҗга баруы билгеле. Аның бу сәфәрдә күргән-кичергәннәре “Рихләтел-Мәрҗани” (“Мәрҗани сәяхәте”) исеме белән Ризаэтдин Фәхретдин тарафыннан бастырып та чыгарыла.

Шиһабетдин Мәрҗани – гаять тирән, төпле белемле зат. Ул, татар, төрки телләреннән тыш, гарәп, фарсы телләрен камил белә. Күп кенә хезмәтләрен гарәпчә яза.

Шиһабетдин хәзрәт (аны еш кына шулай дип йөртәләр) – энциклопедик галим, күпкырлы шәхес. Аның гыйльми эшчәнлеге күптармаклы: тарих, фәлсәфә, филология, археология, нумизматика, этнография, география, халык иҗаты һ.б. Мәрҗанинең утыздан артык хезмәт язуы мәгълүм.

Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар” (“Казан һәм Болгар хәлләре турында файдаланылган хәбәрләр”) – Мәрҗанинең иң танылган әсәре. Кыскартылган, хәзерге телгә тәрҗемә ителгән тексты 1989 елда басылып чыкты.

“Мөстәфадел-әхбар...” китабын кыскача татар тарихы дип атарга мөмкин. Анда татар халкының этник тарихы, мәгарифе, рухи мирасы, күренекле шәхесләре, мәчет-мәдрәсәләре хакында күп төрле мәгълүматлар бар.

Шиһабетдин Мәрҗани 1889 елның 15 апрелендә 71 яшендә Казанда вафат була. Кабере – Яңа бистә зиратында[3].

Шәҗәрәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шиһабетдин Мәрҗани → әтисе Баһаветдин (17841856) → бабасы Сөбхан (17471834) → бине Габделкәрим (16941791) → бине Габделтәвваб → бине Габделгани → бине Габделкотдүс әл-Мәрҗани → бине Ядәш → бине Ядкарь → бине Гомәргуҗа[4][5]

Гаиләсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беренче никахы (1850 елдан) — Бибифатыйма бинте Габденнасыйр бине Рәхманколый (?—1851). Бала тапканда вафат була.

Икенче никахы (1852 елдан) — Бибинәгыймә бинте Хөсәен бине Йосыф (18311870)

  • Балалары Галия (1852), Мөхәммәт (1855), олы Мәрьям (балачакта вафат), кече Мәрьям (балачакта вафат, олысы үлгәч, кечесенә шул ук исем бирелгән), Өммегөлсем (1862), Әхмәт (балачакта вафат), Мәхмүт (1866), Гайшә, Салих (18691871), Бибиһава (18701945).

Өченче никахы (1870 елдан) — Бибифатыйма бинте Хөсәен бине Ягъкуб бине Ишмәмәт[6].

Цитата[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

« Җисме үлек, исме терек бу хәзрәтне
Мәхшәргәчә телләр сөйләр, язар каләм
»
« Шиһабетдин Мәрҗани бер иде, кадерен, кыйммәтен белмәк аның өчен түгел, безләр өчен дәрәҗәдер
»

Истәлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«1845—1849 елларда «Мир Араб» мәдрәсәсендә мәшһүр татар дин белгече, галим һәм фикер иясе Шиһабетдин Мәрҗани яшәгән һәм укыган»

Кызыклы факт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шиһабетдин Мәрҗанинең бабасы муллалыкка 1нче санлы указ (1801 елда), үзе 2011нче санлы указ (1850 елда) алган. Улы Борһанетдин 1881 елда указлы мулла була[9].

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Габдулла Апанаев (кияү)
  • Габделкәрим Апанаев (кода)
  • Габделхәмит Мәрҗани (онык)
  • Таһир Ильяси (оныка ире)
  • Мәхмүт Галәү (җиян)
  • Борһанетдин Мәрҗани (ул)
  • Баһаветдин әл-Мәрҗани (ата)
  • Сөбхан әл-Мәрҗани (бабай)
  • Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://uag.kzn.ru/docs/OPAiKN/pdf/260.pdf
    2. Татар энциклопедиясе — 2002.
    3. Шиһабетдин Мәрҗани кабере
    4. Шиһабетдин Мәрҗани. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. К.: ТКН, 1989 ел, 412нче бит. ISBN 5—298—0009—6
    5. Арча төбәге тарихы (төзүчеләр Камил Низаметдинов, Илшат Хәлиуллин). К.: ТКН, 1996ел, 136нчы бит. ISBN 5-298-00681-7
    6. Шиһабетдин Мәрҗани. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. К.: ТКН, 1989 ел, 359-362нче бит. ISBN 5—298—0009—6
    7. Расиха Фаизова. «Таттелеком»да Мәрҗани елы. «Мәгариф», 2018 ел, ноябрь, 11-15 бит
    8. Рәмис Латыйпов. Мәрҗани — изге Бохара җиренең улы. «Атна яңалыклары», 2019 ел, 1-5 март, 2нче бит.
    9. Шиһабетдин Мәрҗани. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. К.: ТКН, 1989 ел, 359, 365нче битләр. ISBN 5—298—0009—6