Шри-Ланка

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Шри-Ланка latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Шри-Ланка
Flag of Sri Lanka.svg
Байрак
Emblem of Sri Lanka.svg
Илтамга
Башкала Шри-Джаяварденепура-Котте, Коломбо
Халык саны 20 277 597 (2012, Җанисәп), 21 444 000 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 22 май 1972 Edit this on Wikidata
Рәсми тел сингал теле, тамил теле
Җәгърафия
Мәйдан 65,610.0 дүрткел киламитер
Координатлар 7°N 81°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Сирисена, Майтрипала
Хөкүмәт башлыгы Ранил Викрамасингхе
Икътисад
ТЭП $87 175 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $3926 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Шри-Ланка рупиясе
Инфеләсә 4.5% (2016)
Акчалата резерв 101 260 000 АКШ дуллыры (1960), 90 000 000 АКШ дуллыры (1961), 85 000 000 АКШ дуллыры (1962), 75 000 000 АКШ дуллыры (1963), 52 000 000 АКШ дуллыры (1964, 1968), 73 000 000 АКШ дуллыры (1965), 43 000 000 АКШ дуллыры (1966), 55 000 000 АКШ дуллыры (1967), 40 000 000 АКШ дуллыры (1969), 42 740 000 АКШ дуллыры (1970), 50 332 571 АКШ дуллыры (1971), 59 464 611 АКШ дуллыры (1972), 86 601 218 АКШ дуллыры (1973), 77 591 855 АКШ дуллыры (1974), 57 431 406 АКШ дуллыры (1975), 92 329 947 АКШ дуллыры (1976), 292 587 750 АКШ дуллыры (1977), 407 115 687 АКШ дуллыры (1978), 549 102 778 АКШ дуллыры (1979), 282 580 139 АКШ дуллыры (1980), 352 359 461 АКШ дуллыры (1981), 380 230 471 АКШ дуллыры (1982), 320 947 713 АКШ дуллыры (1983), 530 159 875 АКШ дуллыры (1984), 471 725 041 АКШ дуллыры (1985), 377 188 000 АКШ дуллыры (1986), 309 506 426 АКШ дуллыры (1987), 247 726 247 АКШ дуллыры (1988), 269 432 907 АКШ дуллыры (1989), 447 030 481 АКШ дуллыры (1990), 724 220 186 АКШ дуллыры (1991), 979 865 100 АКШ дуллыры (1992), 1 653 805 493 АКШ дуллыры (1993), 2 069 716 926 АКШ дуллыры (1994), 2 111 952 624 АКШ дуллыры (1995), 1 984 681 032 АКШ дуллыры (1996), 2 042 319 936 АКШ дуллыры (1997), 1 997 795 169 АКШ дуллыры (1998), 1 653 729 149 АКШ дуллыры (1999), 1 131 355 615 АКШ дуллыры (2000), 1 357 451 560 АКШ дуллыры (2001), 1 705 155 919 АКШ дуллыры (2002), 2 333 781 608 АКШ дуллыры (2003), 2 204 869 110 АКШ дуллыры (2004), 2 734 967 767 АКШ дуллыры (2005), 2 832 097 649 АКШ дуллыры (2006), 3 518 418 488 АКШ дуллыры (2007), 2 616 559 233 АКШ дуллыры (2008), 5 353 610 184 АКШ дуллыры (2009), 7 195 358 272 АКШ дуллыры (2010), 6 739 196 756 АКШ дуллыры (2011), 7 106 460 354 АКШ дуллыры (2012), 7 500 000 919 АКШ дуллыры (2013), 8 210 750 397 АКШ дуллыры (2014), 7 302 096 559 АКШ дуллыры (2015), 6 008 199 078 АКШ дуллыры (2016), 7 959 047 614 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Эшсезлек дәрәҗәсе 5% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.083 (2014)[2]
КПҮИ 0.620 (1990)[3]
Яшәү озынлыгы 75.284 ел (2016)[4]
Пинсә яше 55 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 119 (пүлисә)[5]
  • 110 (ашыгыч тыйб ярдәме, янгын сакчылары)[6]
  • Электр аергычы төре тип D,[7] BS 546,[7] BS 1363[7]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[8]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[7]
    Телефон коды +94
    ISO 3166-1 коды LK
    ХОК коды SRI
    Интернет домены .lk, .இலங்கை


    Шри-Ланка́, рәсми атама Шри-Ланка Демократик Социалистик Җөмһүрияте – Көньяк Азиядә урнашкан дәүләт.

    1972 елның 22 маенда Цейлон вилаяте яңа конституция буенча бәйсез Шри-Ланка җөмһүрияте итеп үзгәртелә.

    Гомуми мәгълүмат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Географик торышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Шри-Ланка - Һинд Океанында Һиндстанның көньяк яр буеннан ерак түгел урнашкан дәүләт, Һиндстаннан аны Манар һәм Полк бугазлары аерып тора.

    Мәйданы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Шри-Ланка территориясе 65 610 кв. км алып тора.

    Төп шәһәрләр, административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Башкалалар - Шри-Джаяварданапура (административ), Коломбо. Иң эре шәһәрләр: Коломбо (616 мең кеше), Дехивала-Маунт-Лавинья (196 мең кеше), Джафна (129 мең кеше), Шри-Джаяварданапура (109 мең кеше). Илнең административ-территориаль бүленеше: 25 округ.

    Дәүләт төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Шри-Ланка - җөмһүрият. Дәүләтнең башы - президент, хакимият башы - премьер-министр. Канун бирүче орган - парламент.

    Табигать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Рельеф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Шри-Ланканың үзәк өлешендә тау массивы урнашкан. Анда илнең иң югары ноктасы - Пидуруталагала тавы (2524 м) урнашкан. Аннан якын чагыштырмача салкын климат белән ике тигезлек урнашкан. Үзәннәрдә мәшһүр Цейлон чәе үстерелә.

    Геологик төзелеш һәм файдалы казылмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илнең җир эчләрендә алмазлар, башка асыл ташлар, фосфатлар, таргылташ, мәрмәр запаслары бар.

    Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илнең климаты күбесенчә эссе һәм дымлы, әмма тау районнары салкынча. Үзәннәрдә уртача еллык температура +32°С, таулы районнарда - якынча +21°С.

    Эчке сулар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илнең елгалары кыска һәм тиз агымлы. Иң озын елга - Махавели-Ганга Тринкомали шәһәре янында Һинд Океанына коя, башка елгалар арасында Келани, Калу һәм Аруви-Ару аерлып тора.

    Туфраклар һәм үсемлекләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Куе джунглилар илнең көньяк-көнбатышында киң районнар били. Тауларның авыш өслекләре шулай ук урманнар белән капланган. Яр буе районнарда төрле пальмалар, мангр урманнары үсә. Шулай аталган илнең дымлы зонасында кызыл агач күп һәм берничә төр каучык бирүче һәм фрукт агачлары бар. Коры зонада ешрак кара агач һәм атлас агачы очрый. Практик рәвештә бөтен илдә күп санлы орхидеялар, гиацинтлар, акацияләр, эвкалипт агачлары, кипарислар үсә.

    Хайваннар дөньясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Фауна вәкилләре арасында гепард, леопард, берничә төр маймыл, фил, күпсанлы кошлар һәм бөҗәкләр бар.

    Халкы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илнең халкы 18 933 млн кеше, халыкның уртача тыгызлыгы 1 кв. км га 289 кеше. Этник төркемнәр: сингаллар - 74%, тамиллар (Һиндстанныкы һәм Ланканыкы) - 18%, маврлар (гарәпләр) - 7%, бургерлар (Голландиялеләр), малаецлар, веддалар.

     Телләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сингал һәм тамил телләре Шри-Ланканың рәсми һәм милли телләр булып тора. Шри-Ланка конституциясе буенча инглиз теле халыкара аралашу теле буларак рәсми статуска ия. Дравид теле.

    Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Буддистлар - 69%, индуистлар - 15%, христианнар - 8%, мөселманнар - 8%.

    Кыскача тарихи тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Индуизм риваяте буенча, Шри-Ланканың күпчелек өлеше борынгы заманда, Вишну ходайның җиденче реинкарнациясе булган Рамачандра тарафыннан яулап алынган. Илнең язма тарихы "Махавамса" хроникасында. Ул VI гасырда башланган булган һәм буддист монахлары тарафыннан 1815 елга кадәр алып барылган. Хроника буенча, утрау безнең эрага кадәр 504 елда Һинд принцы Виджая тарафыннан яулап алынган, аның варислары ул вакытта Сингала дип аталган Шри-Ланка белән берничә йөз ел идарә иткән. Безнең эрадан соң III гасырдан XII гасырның уртасына кадәр Сингалада тамил корольләре һәм башка Һиндстан көньягыннан яулап алучылар хөкем сөргән.

    XV гасыр башында утрау Кытай гаскәрләре тарафыннан оккупацияләнгән һәм Сингала берничә вак дәүләткә бүленгән. 1517 елда Португалиялеләр җирле патшаларның берсе белән дустанә мөнәсәбәт урнаштырып, Коломбода форт төзегәннәр. Аларның тәэсире үскән һәм XVI гасырның ахырына Португалиялеләр утрауның шактый зур территориясен контрольдә тоткан. 1638-1639 елда Голландиялеләр көч белән утрауның барысын диярлек басып алганнар һәм ул аларның йогынтысы астында 1796 елга кадәр булган, шуннан соң утрау фактик рәвештә Бөекбритания контролена күчкән.

    1798 елда утрауның барлык территориясе, Канди патшалыгыннан башка, Британия Король колониясе булган. 1803 елда Британия Канди корольлеген дә басып алган, ә 1815 елда аны король колониясенә кушкан. Ул вакытта ил Цейлон дип аталган. 1972 елның 22 маенда, Сиримаво Бандаранаике хөкүмәте вакытында, ил бәйсез Шри-Ланка Җөмһүрияте дигән атамага ия булган. 1983 елда дәүләттә тамиллар белән гражданнар сугышы бара, алар аерылып чыгуга кадәр автономия таләп итәләр. 1995 елның ахырында хөкүмәт гаскәрләре фетнәчеләр контроле астында булган Джафна провинциясен тамилларга каршы уңышлы операция ясап басып алганнар. Ләкин сугыш бетмәгән.

    Кыскача икътисади тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Шри-Ланка үсеш алган плантацион хуҗалык белән аграр ил. Икътисад чит ил, күбесенчә инглиз капиталына һәм тышкы базарга бәйлелеген саклый. Дәүләт секторының роле үсә. Икътисадның нигезе - экспорт өчен чәй (дөньяда беренче урыннардан), каучык һәм һинд чикләвеге пальмасы продуктлары җитештерү. Азык-төлек культурасы - дөге. Эре мөгезле терлек күбесенчә тартучы көч буларак кулланыла. Балык тоту. Графит, асла ташлар, тоз чыгару. Промышленность: авыл хуҗалыгы чималы эшкәртү, җиңел, азык-төлек. Экспорт: чәй, каучык, һинд чикләвеге пальмасы продуктлары.

    Акча берәмлеге - Ланкалы рупия.

    Кыскача мәдәният тасвирламасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Мәдәният һәм архитектура. Канди. Будда аяклары басмалары белән кыя; Будда теше сакланган Теш гыйбадәтханәсе. Анурадхапура. Нигъмәт иңгәндә, Будда шуның астында ял иткән агачның ботагыннан үскән "Бо" агачы. Коломбо, Канди, Ратнапура, Анурадхапура, Галле, Тринкомале. Тарихи экспонатлар тупланмалары белән музейлар.

    Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Энциклопедический справочник, "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/LKA.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 3 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    7. 7,0 7,1 7,2 7,3 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    8. http://chartsbin.com/view/edr.