Шәһит

Шәһит
Төп тема	истишхад[d]
Нәрсәгә тоташа	исламский взгляд на смерть[d]
Нинди вики-проектка керә	Проект:Ислам[d] һәм Проект:Суфичылык[d]
Шәһит Викиҗыентыкта

Шәһит, шәһид (гарәп. شَهيد‎ — шаһитлык бирүче, корбан) — Ислам динендә үз динен, иманын, Ватанын, гаиләсен яисә хакыйкатьне яклау юлында һәлак булган мөселман. Дини кануннар буенча, шәһитлек Аллаһы Тәгалә каршындагы иң югары дәрәҗәләрнең берсе булып санала.

Этимологиясе һәм төшенчәнең мәгънәсе

«Шәһит» сүзе гарәп телендәге «шәһидә» (شَهِدَ — шаһит булу, күрү, белү) фигыленнән ясалган. Ислам галимнәре бу терминның мәгънәсен берничә яктан аңлата:

• Шаһитлык бирү: Шәһит үз үлеме белән иманының ихласлыгын һәм Тәүхид (Аллаһның берлеге) хакыйкатен тануын раслый;
• Фәрештәләр шаһитлыгы: Ислам традициясе буенча, шәһит вафат булганда, аның җәннәткә керүенә фәрештәләр шаһит булып тора;
• Җәннәтне күрү: Шәһит үзенең җәннәттәге урынын үлеме алдыннан ук күрә дип санала.

Шәһитлек төрләре

Шәригать кануннары буенча, шәһитләр өч төп категориягә бүленә. Әлеге бүленеш җирләү йолаларына һәм аларның ахирәттәге дәрәҗәләренә бәйле:

• Дөнья һәм ахирәт шәһите (хакыйкый шәһит): Аллаһ ризалыгы өчен сугыш кырында (кяферләргә каршы) һәлак булган кеше. Ул юылмый, кәфенләнми, аны канлы киемнәре белән җирлиләр.
• Ахирәт шәһите: Сугыш кырында түгел, ә башка авыр шартларда вафат булганнар. Аларны гади мәетләр кебек юалар, кәфенлиләр һәм җеназа намазы укыйлар. Мөхәммәд пәйгамбәр сөннәтендә (мәсәлән, Сәхих әл-Бохари, 2829) түбәндәгеләр шәһит дип атала:

— ваба (эпидемия) яки каты чирдән үлүчеләр;

— суга батып үлүчеләр;

— хәрабәләр астында калып үлүчеләр;

— бала тудырганда вафат булган хатын-кызлар;

— үз милкен, гаиләсен яки тормышын яклаганда һәлак булганнар.

• Дөнья шәһите: Сугыш кырында җан бирсә дә, нияте ихлас булмаган (мәсәлән, байлык яки дан-шөһрәт өчен сугышкан) кеше. Бу дөньяда ул шәһит дип саналса да, Аллаһ каршында аның дәрәҗәсе юк.

Шәһитлек мәсьәләсе Коръәннең күп кенә аятьләрендә телгә алына:

Аллаһ юлында үтерелгәннәрне үлеләр дип санама. Юк, алар — тере, Раббылары хозурында ризыкланалар. Әлү Гыймран сүрәсе, 169 аять

Шәһитләрнең барлык гөнаһлары кичерелә һәм шуннан соң алар җәннәткә керә алалар:

Минем юлымда интегүләргә дучар ителгән, сугышкан һәм үтерелгән кешеләр — Мин аларның начар эшләрен, һичшиксез, яшерермен, Аллаһ хозурында әҗер итеп аларны [сарайлары һәм агачлары] асларыннан елгалар агып торган җәннәтләргә кертәчәкмен. Савапларның иң яхшысы исә — Аллаһта. Әлү Гыймран сүрәсе, 195 аять

Татар тарихында һәм мәдәниятендә шәһитлек

Татар халкының тарихи хәтерендә шәһитлек төшенчәсе иң элек 1552 елда Казан ханлыгын яклап һәлак булган яугирләр белән бәйле. Кол Шәриф һәм аның шәкертләре, шулай ук шәһәрне саклаучылар халык арасында шәһитләр дип йөртелгән. Бу истәлек татар әдәбиятында һәм авыз иҗатында Ватан һәм дин өчен корбан булуның иң югары үрнәге булып сакланып калган.

Моннан тыш, татар дини традициясендә шәһитлек киңрәк мәгънәдә дә кулланыла. Революциягә кадәрге татар мәгърифәтчеләре хезмәтләрендә гыйлем юлында, милләт хакына хезмәт иткәндә вафат булган кешеләрне дә шәһит дәрәҗәсенә тиңләү очрый. Хәзерге заманда да дини бәйрәмнәр һәм искә алу чараларында (мәсәлән, Хәтер көне) шәһит киткәннәрнең рухына дога кылу йоласы яши.

Рәсәйдә

Мөфти Тәлгать Таҗетдин җитәкчелегендәге Рәсәй мөселманнарының Үзәк диния нәзарәте (ҮДН) 2022 елның мартында махсус хәрби операциядә һәм Рәсәй хәрби көчләре катнашкан башка сугышларда һәлак булган хәрбиләрне шәһит дип тану турында фәтва кабул итте.

Әдәбият

• Шагид // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.