Эчәккуышлылар

Эчәккуышлылар
Халыкара фәнни исем	Cnidaria Бертольд Гатчек, 1888
Таксономик ранг	тип
Югарырак таксон	чын күпкүзәнәклеләр[d]
Таксонның халык атамасы	Holtedieren, nesledyr һәм ožigalkarji
Башлану вакыты	580000 тысячелетие до н. э.
Кайда өйрәнелә	cnidariology[d]
Омоничный таксон	Cnidaria[d]
Способ размножения	җенси үрчү
Эчәккуышлылар Викиҗыентыкта

Эчәккуышлылар (лат. Cnidaria) - чын күпкүзәнәкле хайваннар (Eumetazoa) тибы. Протерозойның венд чорында барлыкка килгән борынгы организмнар. Башлыча, диңгездә, күбесе колонияләргә оешып яшәүгә җайлашканнар. 8–11 мең төре билгеле.

Төзелеш

Типның уникаль үзенчәлеге - чаккыч күзәнәкләре булу, алар ау һәм ерткычлардан саклану өчен кулланыла. Зурлыклары 1 ммдан 2 мга кадәр (мәсәлән, сифонофоралар (Physalia), арктик медузалар (Cyanea capillata).

2 төрле тереклек формасы хас (утырма яшәү рәвеше алып баручы полип һәм ирекле йөзүче медуза), тереклек циклы дәвамында бу стадияләр чиратлаша (метагенез), яисә бер форма юкка чыга (гипогенез).

Аерым затларның гәүдәсе ике күзәнәк катлавыннан (тукымадан): эпидермис (эктодерма) һәм гастродермистан (энтодерма) тора; алар арасында структурасыз койкасыман матдә (мезоглея) ята.

Эчәккуышлылар өчен гәүдәнең нурлы симметрияле һәм ук капсулалары барлыкка китерүче чаккыч күзәнәкләр булуы (нематоцисталар) хас.

Авызы азыкны эләктереп алу өчен хезмәт итүче һәм төркем булып («батареяләр») чаккыч күзәнәкләр урнашкан кармавычлар белән әйләндереп алынган. Ашкайнату куышлыгы капчыксыман яки камераларга бүленгән, эшкәртелмәгән калдыклар авыз аша чыгарыла.

Нерв системасы диффузлы типта, гастродермиста урнашкан.

Җенси һәм җенессез (бөреләнеп) юл белән үрчи.

Күпчелек эчәккуышлылар — ерткычлар, планктон һәм шактый зур су организмнары белән туеналар. Күбесе башка организмнар (балыклар, ялгыз кысла, беркүзәнәкле суүсемнәр — зооксантеллар һәм башкалар) белән төрле симбиоз формаларына керә.

Табигатьтәге урыннары

Мәрҗән полиплар классыннан мадрепор мәрҗәннәр сай сулы тропик диңгезләрдә калын корылмалар — уникаль риф экосистемалары тудырып рифлар (яр буе, барьер, атолл рифлары) барлыкка китерәләр.

Күп кенә илләрдә кызыл яки затлы (Corallium rubrum), кара (Antipatharia) мәрҗәннәрдән ясалган бизәнү әйберләре югары бәяләнә.

Кайбер эчәккуышлыларның чаккыч күзәнәкләренең агуы кеше өчен куркыныч тудыра һәм «пешү» нык авырту, кайвакыт үлемгә китерергә мөмкин (субтропик һәм тропик суларда — сифонофоралар, кубомедузалар, ерак көнчыгыш диңгезләрендә — әвернәле медуза һәм башкалар).

Эчәккуышлылар су чисталыгының индикаторы булып торалар.

Таралу

Эчәккуышлыларның өч классыннан Татарстан территориясендә гидрозоалар классы (Hydrozoa) очрый, вәкилләреннән Hydrida отрядыннан гидралар ыругының 3 төре бар. Алар чиста сулы, су асты үсемлекләренә бай сулыкларның яр буе зоналарында яшиләр.

Азиядә очраучы төрләр: Gonionemus vertens, Moerisia pallasi, Hydra vulgaris, Aurelia aurita һәм башкалар.

Әдәбият

• Книдарии. Современное состояние и перспективы исследований. II. — Труды ЗИН. Т. 261. — СПб., 1995.
• Латыпов Ю.А. и др. Принципы и методы классификации книдарий. — Владивосток, 1998.
•  Стрекающие, гребневики // Иллюстрированные определители свободноживущих беспозвоночных евразийских морей и прилегающих глубоководных частей Арктики. — М.-СПб., 2012. — Т. 3.
• Текст 2006 елның 27 сентябрь көнендә архивланган(ингл.)</ref>

Сылтамалар

• Жгучие кишечнополостные // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.