Якут Автономияле Совет Социалистик Республикасы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Якут Автономияле Совет Социалистик Республикасы latin yazuında])
(Якут АССР битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Якут Автономияле Совет Социалистик Республикасы
Герб
Emblem of the Yakut ASSR.svg
Байрак
Flag of the Yakut ASSR.svg
Ил

Flag of the Soviet Union.svg СССР

Статус

РСФСР автономияле республикасы[d]

Административ үзәк

Якутск

Нигезләү датасы

27 апреля 1922

Юкка чыгару датасы

26 сентябрь 1990

Халык саны

842 000 кеше кеше (1978)

Мәйдан

3 103 200 км²

Аббревиатура

ЯАССР

1960 елгы СССР маркасы, Якут (Саха) АССР, Якутск шәһәре, Октябрь урамы

Якут Автономияле Совет Социалистик Республикасы (Якут АССР, ЯАССР, якут. Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката, Саха АССР) — РСФСР составында оешкан автономияле җөмһүрият. 1922-1992 елларда башкаласы белән Якутск шәһәрендә гамәлдә булган.

Ул Лена, Анабара, Оленёк, Яна, Индигирка елгалары бассейнында, Колыма түбәнлегендә урнашкан; төньягында — Лаптевлар диңгезенең һәм Көнчыгыш Себер диңгезенең яр буйлары һәм Яңа Себер утраулары урнашкан. Бу автономияле республика территориясенең 40% тан артыгы Төньяк поляр түгәрәге артында урнашкан.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

ЯАССР РСФСР составында 1922 елның 27 апрелендә Иркутск губернасының Кирен өязе составына кергән Түбән Тунгуска районыннан тыш, Якутск өлкәсе территориясендә оештырыла; республика шулай ук Енисей губернасының Хатанга-Анаабыр районын, Иркутск губерниясе Кирен өязенең Олёкма-Сунтаар волостен һәм көнчыгыш озынлыгының 84° һәм 140½ ° меридианнары арасында урнашкан Төньяк Боз океаны утрауларын үз эченә ала[1]. Якут Автономияле Республикасы төзелеше нигезендә Максим Аммосов, Платон Ойунский һәм Исидор Барахов эшчәнлегеннән гыйбарәт. Бөек Ватан сугышы елларында ЯАССРның 50 меңнән артык кешесе фронтта сугышкан, шуларның 13е Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек булган. Шулай ук республика халкыннан оешкан бүлекчәләр дә булган, мәсәлән, Иске Руссаның бер урамы шундый бүлекчә — якут укчылары исемен йөртә.

1990 елның 27 сентябрендә Якутск АССР Югары Советы автономияне РСФСР составында Якутск-Саха Совет Социалистик Республикасына үзгәртеп кору турында белдерә[2]. 1991 елның 24 маенда РСФСР халык депутатлары Съезды әлеге исемне раслый, 1978 елгы РСФСР Конституциясенең 71 матдәсенә төзәтмә кертә[3].

1991 елның 27 декабрендә Саха-Саха ССР Югары Советы республиканың Саха Республикасына (Якутия) исеменә үзгәртү турында карар кабул итә[4]. 1992 елның 21 апрелендәге канун белән Россия Федерациясе халык депутатлары җыены республиканың яңа атамасын Россия Конституциясенә кертә[5].

Республиканың 1954-1978 еллардагы байрагы
Республиканың 1978-1982 еллардагы байрагы

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1979 ел башына милли состав (кеше):

Халык саны:

еллар кешеләр
1926 289 мең
1931 308,4 мең
1959 488 мең
1978 842 мең
1988 963 мең
1989 1 094 065

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«Якут АССРның 50 еллыгы» уңаеннан чыгарылган СССР почта маркасы, 1972 ел.

1920-еллардан ЯАССР территориясендә алтынга бай Алдан ятмаларын эшкәртү башлана, Алдан алтын сәнәгате районы барлыкка килә. 1930-елларда Төньяк диңгез юлы эксплуатацияләнә башлый, Лена елгасы тамагында Тиксиның диңгез порты төзелә. 1950-еллар уртасына кадәр республика территориясендә Дальстройның түбәндәге хезмәт-төзәтү лагерьлары гамәлдә була: Алданстрой, Индигирлаг, Зырянлаг, Янстройлаг, Янлаг, Янское ГУ-ИТЛ һәм ЛО Ожогино; ГУЛАГа: Джугджурлаг, Алданлаг, 11 нче Алдан итле; Немнырлаг. 1950-елларда, республиканың көнбатышында Мир, Удачная кимберлит трубкалары кебек алмаз чыгару өчен куәтле сәнәгать инфраструктурасы төзелә. 1960-елларда республиканың көньягында Элькон дип исемләнгән уран ятмалары төркеме ачыла. 1970 елда республикага Көньяк якут күмер бассейнының Нерюнгрин күмер ятмасы һәм Эльгин күмер ятмасы юнәлеше буенча Байкал-Амур магистрале — Беркакит тармагы керә. Геологик эшләр барышында республика территориясендә 1974-1987 елларда 12 тыныч җир асты атом-төш шартлаулары җитештерелә. Икътисади районлаштыру буенча республика СССРның Ерак Көнчыгыш икътисади районына карый.

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]