Яңавыл районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Яңавыл районы
рус. Янаульский район
баш. Яңауыл районы
Герб
Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png
Байрак
Flag of Yanaul rayon (Bashkortostan).png
Ил

Русия

Статус

Район

Республика

Башкортстан

Административ үзәк

Яңавыл

Нигезләү датасы

1930

Район башлыгы

Вазигатов Илшат Әгъзам улы[1][2]

Халык саны (2010)

48 905 кеше

Мәйдан

2 176 км²

Яңавыл районы харитада

Автомобиль номерлар коды

02, 102

http://www.yanaul.ru/

Яңавыл районы (рус. Янаульский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәгеЯңавыл шәһәре.

1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килә. Үзәге итеп Кызыл Октябрь бистәсе тәгаенләнә. 1938 елдан — Яңавыл бистәсе. 1933-34 елларда локомотив депосы, электр станциясе, кирпеч заводы һәм башка мөһим объектлар төзелә.

1946 елда Яңавыл ГЭСы төзелә, авылларга электр кертелә. Кыска вакыт эчендә авыл хуҗалыгы аякка бастырыла. 60-80нче елларда яңа мәктәпләр, балалар бакчалары, дәваханәләр, ферма­лар төзелә, юлларга асфальт җәелә. Район сәнәгате үсешенә “Краснохолм­нефть” идарәсе, урман хуҗалыгы, май-сыр комбинаты, консерва, кирпеч заводлары зур өлеш кертә. 1964 елда район җирендә нефть табыла.

Район 103 торак урынын берләштерә, алар 18 авыл советына һәм 1 шәһәр советына буйсына.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яңавыл муниципаль районы Башкортстанның төньяк-көнбатышында чыгынкы бер җирендә урнашкан. Ул Пермь крае һәм Удмуртия белән чиктәш.

Яңавыл районы җиреннән Бүә елгасы ага. Аның өстенә Карман ГЭСе урнаштырылган. Районның 23,2% җире урман белән капланган.

Файдалы казылмалардан нефть бар: Игрово, Вояды, Чытырман, Байсар һәм Львов ятмалары. Шулай ук кирпеч сугу өчен чимал (Буй, Яңавыл карьерлары), ком-таш катнашмасы (Әтлегәч).

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны – 48905 кеше (2010). Халыкның күпчелеге Яңавылда яши. Районда татарлар һәм татар телле башкорт, шулай ук удмуртлар (2002 ел сан алуы буенча – 6821 кеше), урыслар (5822), марилар (3426) яши.

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
2002[3] 2008[4] 2009[5] 2010[6] 2012[7] 2013[8] 2014[9] 2015[10] 2016[11]
22 861 27 457 49 145 48 134 47 343 46 909 46 318 45 856 45 354

Район җирендә туган танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Язучылар:

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яңавыл районында сәнәгате дә, авыл хуҗалыгы да алга киткән.

Нефть ятмаларын Башнефтенең бүлеге НГДУ «Краснохолмскнефть» файдалана. 2009 елда 0,9 млн тонна “кара алтын” чыгарылган. Бар 21 күмәк хуҗалык, 3 совхоз, 1 балыкчылык хуҗалыгы. 72 фермер хуҗалыгы бар. Шәхси хуҗалыкларда җылытмаларда яшелчәләр үстерәләр. Шәхси хуҗалыклар 65% авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерә. 2009 елда 98% бәрәңге, 78% яшелчә, 77% кош һәм терлек ите, 78% сөт савылган, 75% бал.[12]

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яңавыл – Горький тимер юлының әһәмиятле станциясе.

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районда 2006-07 уку елында башкорт теле һәм әдәбиятын — 5792 бала, татар теле һәм әдәбиятын — 824, удмурт телен — 519, мари теле һәм әдәбиятын 250 бала өйрәнә.[13]

Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район газетасы «Октябрь юлы» (хәзер “Яңавыл таңнары”) 1931 елдан чыга. 1939 елда урысча чыга торган «Путь Октября» (хәзер “Янаульские зори”) барлыкка килә. 1955 елдан “Яңавыл таңнары” дубляжга калдырылган.

Айга 1 тапкыр башк. “Йыйын” кушымта - гәҗите (300 данә) чыга[14].

1993 елда барлыкка килгән Яңавыл телевидениесе урыс һәм башкорт телләрендә эфирга чыга.

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.yanaul.ru/?part_id=183,464
  2. Фамилия Бәзгетдин исеменнән ясалган булса кирәк
  3. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. 3 февраль 2012 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  4. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  5. Оценка численности Республики Башкортостан постоянного населения на 1 января 2009-2016 годов
  6. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. 20 август 2014 көнне тикшерелгән. 20 август 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. 31 май 2014 көнне тикшерелгән. 31 май 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  8. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). 16 ноябрь 2013 көнне тикшерелгән. 16 ноябрь 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  9. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. 2 август 2014 көнне тикшерелгән. 2 август 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. 6 август 2015 көнне тикшерелгән. 6 август 2015 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  11. Калып:Население/2016AA
  12. Социально-экономическое положение в январе-декабре 2009 года
  13. «“Туган тел-2007” конкурсына рәхим итегез!»
  14. http://yanzori-rb.narod.ru/