Яңа Кормаш

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Яңа Кормаш latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Яңа Кормаш
География
АТБ Татар Суыксуы авыл җирлеге
Ил Россия
ГАТОБК коды 92205000033 Edit this on Wikidata
ГМБТК коды 92605470111 Edit this on Wikidata
Почта индексы 423733 Edit this on Wikidata
Русча топонимы Новое Курмашево

Яңа КормашТатарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1861 нчы еллар тирәсендә авылга беренче яшәүчеләр килә. Алар Тәләй елгасының Шәбезгә койган җиреннән алып, Мәгъжи елгасына кадәр булган арага таралып утыралар. Бу урында вак каенлыклар була. Алар шул агачларны төплиләр. Ә урман эчендә бик матур күл була. Күл берничә ел үзенең матурлыгын саклый, ләкин еллар үтү белән ул кибә. Авылга нигез салучылар Иске Кормаш авылыннан була. Авылга исемне “Яңадан кормыш” мәгънәсендә итеп, Кормаш дип бирәләр. Ике авылны бутамас өчен берсен Иске Кормаш, ә безнекен Яңа Кормаш дип атала. Авылга беренче килеп утырган бабаларым Хисаметдин, Надырша, Хурамша, Мәгъсүм, Нәҗметдин, Шәймөхәммәт, Шәйхетдин, Габделхак исемле булалар. Шулар арасыннан иңберенче күчеп килүче – Мәгъсүм исемле урта хәлле крестьян була. Алар бик күп эшләр башкаралар: сазлыкларны киптереп, агачларны төпләп, иген басулары ясыйлар. Бу җирләрдә иген бик уңа. Авыл урамын киптереп, агачтан йортлар сала башлыйлар. Йортларга торф, утын ягалар. Терлек асрыйлар, ә печәнне күл буеннан чабалар. Еллар уза. Авылга нигез салучылар авыл янына зур-зур басулар ясыйлар, ләкин урманга тимиләр. Урманга йорү өчен саз аша юл салалар. Шушы юл аша җиләк-җимеш җыярга йөриләр, җәнлек авлыйлар.

Авылда иң зур байлык – җир була. Җирнең күп өлешен байлар биләп торган. Авылның иң зур җир биләүчесе – Мостафа исемле бай була. Ул Үмәнәй (су басу аркасында күчерелде) авылыннан монда килеп җир биләгән. Ул заманнарда хатын – кызга җир бирелмәгән. Шуңа күрә авыл белән авыл арасында җир өчен әледән – әле сугышлар булып торган. Кормашлылар күрше Кәлтәү авылының җирен тартып алмакчы булалар. Ике авыл арасында сәнәк белән зур бәрелеш булып ала.

Авыл икегә бүленгән була. Берсен Нукрат дип, икенчесен Торналы дип атаганнар. Авылның ике очы дус яшәмәгәннәр. Некрутлар берәр ай урамда җырап йөргәннәр, тик алар бер очтан бер очка бара алмаганнар. Хәттә зыяратлары да аерым булган.

1941 нче ел, 22 июнь. Советлар Союзы бөтендөнья сугышына тартыла.

Яңа Кормаш Авыл Советы буенча 249 кеше катнаша.  167 кеше кире әйләнеп кайтмый.

1945 елда Гитлер Германиясен җинеп, исән калган солдатлар берәм-берәм кайта башлыйлар.  Ләкин авыр еллар дәвам итә. Күп эшләр кул белән башкарыла.

1957  елда авылга   радио   кертелә һәм ут кертү эше башлана.  Утны караңгылана башлагач кына яндыралар. Өйләргә торф, салам һәм тирес ягыла... Еллар үтә. Акрынлап тормышлар җайлана бара.

1991 елнын 17 апрелендә Яна Кормаш авылы кабат   Суксудан аерылып, үзе бер колхоз булып оеша. Авылга колонкалар куела. Мөселман дине алга китә.

1997 елнын 13 декабрендә авылда табигый газ яга башлыйлар. 1998 елның февраль аенда Шәбез елгасы аша  тимер күпер салынып, куллануга тапшырыла.

1999 елнын 3 июлендә авыл аша асфальт юл салынып бетә. Маршрут автобусы йөри башлый. 2001 елнын августында яңадан Яна Кормаш Авыл Советы төзелә. Хәзерге вакытта Яңа Кормаш Татар Суксу Авыл Советына карый.

Авылым атамалары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыл атамаларга бик бай:Торна сазы, Өмә тавы, Олы әрәмә, Рус күпере, Кәрим чокыры, Мәгъҗи чишмәсе һәм башкалар.

Торна сазы  -  ул урынга күп итеп торналар төшә торган булган.

Нурый күпере  - Хафизов Нәсимнең әтисе күпер салган булган.

Рус күпере  -  ул урында бер рус кешесе батып яткан.

Өмә тавы  -  ул тауда кыр эшләре гел өмә итеп башкарылган. Элек һәр басу саен ындыр  табаклары булган.

Сарсаз  -  суы сары булып саркып чыккан.

Апач әрәмәсе  -  элек ул урман Апач авылы кешеләренеке булган.

Олы әрәмә  - мәйданы зуррак.

Мәчти әрәмәсе  - Мәчти авылы кешеләренеке булган.

Мостафа хуторы  -  ул урында Мостафа исемле бай яшәгән.

Мәгъҗи (елгасы) чишмәсе.    Элек ул урында склад ясап, запас азык тота торган булганнар. Берәүдә ут чыгып, бар нәрсәсе янып бетә икән, шуннан биргәннәр. Мәгъҗи чишмәсенә коены иң беренче тапкыр 1951 елда Кашфразиев Абрар һәм Хакимов Габит ясап куялар.

Кәрим чокыры   - Караятан Кәрим исемле кеше каравылда торган.

Өчтүбә  -  3 биек урын булган. Анда үләксәлек ясап, “ сибирский язвалы “ малларны шунда күмгәннәр.

Әхмәтша җир башы  - Әхмәтша исемле кешенең җире булган.

Алдырыш чокыры  - сабантуйларда ат ярыштырганда ул урынга җиткәч, атларны шәп куганнар.

Рус зиараты  -  ул урынга бер рус студентын күмгән булганнар.Яңадан аның гәүдәсен чокып алып китәләр.

Биек капка  -  элек басулар үр белән әйләндерелеп, капка куела торган булган. Монысы иң биеге.

Нечкә җилән  - башка чокырларга караганда таррак.

Биек тау  -  басу тау кебек биек булып күренеп тора.Авыл 1945 – 2000 елларда

Авылның күренекле шәхесләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәфыйков  Ягъсүф Дөлмаган улы – 1937 елның 1 гыйнваренда Түбән Карач авылында туа. Публицист язучы. Россиянең журналистлар Союзы члены, Россиянең язучылар Союзы әгъзасы.  8 китап авторы, шул исәптән Корьән турындагы китапларның  татарча һәм русчасын язучы да.

Хезмәт юлын туган авылында ат тотучы булып башый.  Армиядә хезмәт итеп кайткач, урта мәктәпнең кичке бүлегендә укый. Казанның финанс – экономика институтын тәмамлый. 1971 елда Удмуртия республикасы Министрлар Советында бүлек мөдире була.      1972 – 76 елларда Яр Чаллы шәһәрендә “Главмостстрой“ ның идарә җитәкчесе урынбасары. Хәзерге вакытта “Татарстан “ журналының корреспондентлык пункты җитәкчесе булып эшли.

Кашфразыев Юныс  Әбрар  улы - 1952 елның 12 сентябрендә Яңа Кормаш авылында туа. 1970 елда Тат.Суксу урта мәктәбен яхшы билгеләргә генә тәмамлый һәм Казан авиация институтына укырга керә. 1975 елда институтны тәмамлый. Мәскәү өлкәсе Дубна шәһәренә эшкә җибәрелә. Дәүләт университетында матдәләр каршылыгы фәненнән укыта. “Радуга” фәнни-тикшеренү берләшмәсендә инженер-авиаконструктор булып эшли, читтән торып аспирантура тәмамлый. 1975-84 елларда 40ка якын фәнни хезмәте, шул исәптән 3 китабы басылып чыга. 1987 елда техник фәннәр кандидатлыгына диссертацияне уңышлы яклый. Гадәти булмаган энергия буенча бүлек мөдире. Доцент дәрәҗәсе алган.

Сәләхова Гөлшаһидә   Идрис  кызы  - 1966 елда Яңа Кормаш авылында туа. Мәктәптә укыганда ук район күләмендә үтә торган смотр спектаклендә катнашып, үзенең оста уйнавы белән тамашачының күңеленә кереп кала. 1985 елда Казан театр училищесына укырга керә. Аны уңышлы тәмамлап, Минзәлә театрына эшкә кайта.

Гөлшәһидә башкарган рольләрне күпләп санап булыр иде. Мәсәлән: “Сихерче“, “Газиз ярым“, “Зәңгәр шәл“ һәм башка спектакльләрдә ул төп рольләрне башкарды. 1999 елда Казан сәхнәләрендә “Хан кызы“ спектаклендә төп роль – Сөембикәне башкарды. Мәдәният өлкәсендәге уңышлары өчен 2002 елда Гөлшаһидә Сәләховага “Татарстанның атказанган артисткасы“ исеме бирелә.

Хафизов Батыр Хафиз улы

1926 нчы елның 17 нче ноябрендә Яңа Кормаш авылында туа. 1943 нче елның 10 декабрендә сугышка китә. Беренче Белоруссия фронты составындагы 77 нче укчы полк белән Польша чигенә кадәр барып җитә. Одер елгасын кичкәндә яралана. Бу 1945 нче елның яз ае була. Җиңү көнен 475 нче гопиталь койкасында каршылый. Күрсәткән батырлыклары өчен медальләр белән бүләкләнә.

Хабиров Мизхәт – 1941 нче елның 22 июнендә сугышка керә. Каты яралана. Соңынан Орел-Курск-Белгород дугасында сугыша. Днепр өчен булган көрәштә катнаша. Батырлыклары өчен “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.

Җәмилев Мулланур – 1941 нче елны сугышка алына. Разведчик була. Смоленск өчен барган көрәштә катнаша. “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.

Бәдертдинов Әһли – 1941 нчы елның декабрь аенда сугышка китә. Ленинградта артелерия полкында хезмәт итә. Соңрак Орел-Курск-Белгород дугасында, Белоруссиядә һәм Польшада  булган көрәшләрдә катнаша. Чолганыштан чыккан өчен “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.

Шаесламов Җәүдәт – 1943 нче елның июлендә Ворошиловград өчен барган каты сугышта катнаша. 1945 нче елның 25 мартында пехотага юл ачуда батырлык күрсәткән өчен “Дан” ордены белән бүләкләнә.

Зиязетдинов Закирҗан – 1943 нче елның 13 нче июлендә Орловск өчен барган көрәштә яралана. Соңынан авыр сугышка кабат керә. 1945 нче елның 23 апрелендә Берлинга 50 км калгач яралана. “Дан” ордены белән бүләкләнә.

Әһлетдинов Шайхенур - 1925 нче елда туа. 1943 нче елда Бөек Ватан сугышына китә. Белоруссия фронтында сугышларда катнаша. Авыр яралана. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен икенче дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә. Шаехов Әмир Шаех улы

1920 нче елның 7 сентябрендә Актаныш районы Яңа Кормаш авылында туа.   1940 нчы елда Кызыл армия сафларына алына. Башта Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. Смоленск өчен барган сугышларда зур батырлык үрнәкләре күрсәтә. 1943 нче елда Көнбатыш фронтка җибәрелә. Беренче Белоруссия фронтының 814 нче укчы полкы составында Висла елгасын кичүдә катнашып, “Кызыл йолдыз” орденына лаек була. Ростов шәһәрен азат иткән өчен “За отвагу”, Ярцев шәһәрен азат иткән өчен “За боевые заслуги” медальләре белән бүләкләнә.

Мәктәп тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беренче мәктәп Яңа Кормаш авылында 1921 елны эшли башлый. Яңача мәктәпне оештырып, ачып җибәрү өчен аңа мөдир итеп, шушы авылда туып үскән, Максутов Гобәйдулла Мифтах улы җибәрелә.  Мәктәп бинасы итеп авылның  хәллерәк булган крестьяны Шәймәрданов Миңнехаҗи йортынын берсе килешү нигезендә файдаланыла башлый. Шулай итеп беренче класска 14 укучы керә. 1925-30 елларда зурлар арасында укый-яза белмәүчеләрне бетерү буенча зур эш алып барыла. 1930-31 уку елыннан башлап авылларда 4 класс, шәһәрләрдә 7 класс гомуми мәҗбүри уку кертелә. 1940-41 уку елында беренче класска 33 бала кабул ителә. 1937 елның январь аеннан 1940-41 уку елына кадәр 7 мәктәп директоры эшләп китә: Гобәйдуллин Х. – Бурсыктан, Уразаев Ә. – Иске Кормаштан, Хисмәтуллина Җ. – Аккүз, Гарипов С. –Каратал, Гыйлфанов Ә. – Балтач, Шәймөхәммәтов – Дербешка, Ханнанов Н. – Мәчти авылыннан. 1941 елгы Бөек Ватан сугышы башлангач та укулар туктатылмый. 1956-1958 уку елында мктәп директоры Сабиров И. була. Ә 1958 елның августыннан башлап 1960 елның августына Салихов  Максут эшли. Яна Кормаш 7 еллык мәктәбе 1961–62 уку елында 8 еллык мәктәпкә әйләнә. Директоры – Максутов Әндәс Гобәйдулла улы була. Ул җитәкчелек иткән вакытта яна мәктәп (Дербешка пристане күчереп) салына, үзәктән ягып җылыту системасы көйләтелә, зур майданда мәктәп яны тәҗрибә участогы булдырыла. 1987 елдан Яна Кормаш мәктәбендә Шаесламов Җават Җәүдәт улы директор булып эшли башлый. 1989 елдан   мәктәп төп гомуми белем бирү мәктәбе дип йөртелә башлый һәм 9 еллыкка әйләндерелә.

Төрле елларда колхоз рәисләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Дәүләтьяров Билал  - 1930  “ Кызыл Октябрь “
  • Шапкин  - 1933 – 1934
  • Әминов Сәгыйть  -  1934 – 1936
  • Низамов Мәрвәр  -  1936
  • Фәтхетдинов Шәех  -  1937 – 1939
  • Хаҗиев Латыйп Х. -  1940 – 1943 “ Крупская “
  • Имамов Шәйхелмәрдән  -  1944
  • Хәйруллин Әһлиулла  -  1945 – 1947
  • Әминов Сәгыйть  -  1947 – 1948
  • Харисов Газиз Х. -  1948 – 1958
  • Саматов Хәмит С. -  1958 – 1960
  • Шәйгарданов Тәхәви  -  1960 – 1964
  • Валиев Гавас В.  -  1960 – 1964  “ Байкал “
  • Әсәдуллин Марсель А. -  1974 – 1978 “ Гигант “
  • Хәйбиев Мияссәр Г. -  1978 – 1991
  • Мирзаһитов Рәфит Я. -  1991 – 1994 “ Уңыш “
  • Зарипов Мияссәр А. -  1994 – 1999 елнын 3 июленэ
  • Фәрхетдинов Флүс Ф. -  1999 елнын 3 июленнэн-10 февраль 2006 елга
  • Харисов Рэсул Газиз улы – 1 февраль 2006 елдан – 2009 елга

Авыл советы рәисләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Гыйлметдинов Мансур  (Яңа Кормаш)
  • Гыйлфанов Фәрди
  • Габдуллин Зәки Г. (Яна Балтач )
  • Харисов Газиз  Х. (Яңа Кормаш)
  • Фәрдиев Фәтих  Ф. (Яңа Кормаш)
  • Дәүләтов
  • Исламов Хәтмулла  (Аккүз)
  • Хаҗиев Латыйп Х. (Яңа Кормаш)
  • Сафина Шәмсия  (Такталачык)
  • Шәесламов Җәүдәт  (Яңа Кормаш)
  • Фардиева Лиза Ф. (Яңа Кормаш)
  • Бариев Ирек Б.  (Яңа Кормаш)
  • Харисов Рәсүл  Г. (Яңа Кормаш)
  • Хәбибуллин Марат Я. (Яна Кормаш)

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы
Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
-11.5 °C -11.2 °C -6 °C 3.9 °C 13.1 °C 18.7 °C 20.4 °C 17.6 °C 11.9 °C 4 °C -5.3 °C -10.8 °C 3.7 °C

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb[1]. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.[2]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.