Һөҗүм (кампания)
| Һөҗүм | |
|---|---|
| Дәүләт |
 СССР |
Һөҗүм (гарәпчә هجوم сүзеннән) — 1920—1930 елларда Совет Урта Азиясендә хатын-кызларның статусын үзгәртүгә юнәлтелгән кампания. Урта Азиядә күпхатынлылык булган, кызларны яшьтән үк бирнә өчен кияүгә биргәннәр, хатын-кызларны мирас итеп алганнар (ир үлгәннән соң, абыйсына), һәм кәләш урлау гадәти күренеш булган. Барлык хатын-кызлар диярлек укый-яза белмәгән.
1920 елларда СССР буенча хатын-кызларның җәмгыятьтәге ролен яңадан билгеләүче сәясәт гамәлгә ашырыла, бу сәясәт аларны йорт эшләренең кайбер җаваплылыкларыннан азат итүгә, белем алу һәм ир-атлар белән бергә эшләү мөмкинлеге бирүгә юнәлтелгән була. Шул ук вакытта «Көнчыгыш хатын-кызлары» СССРда иң күп изелгән хатын-кызлар категориясе дип саналган.
1920 еллар уртасыннан башлап, «Көнчыгыш хатын-кызларын азат итү» кампаниясе өчен махсус термин — һөҗүм — барлыкка килә. Хатын-кызларга бала карау һәм гигиена нигезләрен өйрәтү, шулай ук юридик консультацияләр бирү, хатын-кызлар һәм балалар медицина клиникалары һәм бала тудыру йортлары өчен махсус хатын-кызлар бүлекләре булдырыла.
Марианна Камп сүзләренчә, һөҗүм хатын-кызларны совет тормыш рәвешенә һәм эш урынына интеграцияләүне максат итеп куйган; Дилором Алимова һәм Акмал Икрамов Урта Азиядә индустриализация һәм коллективизация арзан хезмәт көче таләп итүен, ә хатын-кызларны пәрәнҗәдән азат итү хезмәт көче җитмәү проблемасын хәл итү ысулы дип саналуын ассызыклыйлар[1].
Ләкин һөҗүм, барыннан да элек, хатын-кызларны «басу һәм коллык символы» буларак , пәрәнҗәне җәмәгатьчелек алдында алып ташлау һәм яндыру кебек радикаль гамәлләре белән истә калган. Үзбәк эшчеләренең хатыннары 1924 елда, бирнәне бетерү турында указ чыкканнан соң, пәрәнҗәләрен беренче булып салганнар. 1927 елның 8 мартында, Бөтенсоюз Коммунистлар партиясе (большевиклар) Үзәк Комитетының Урта Азия бюросының беренче секретаре И. Зеленский инициативасы белән, меңләгән үзбәк хатын-кызлары Сәмәркандтагы Регистан мәйданында пәрәнҗәләрен салып, өемгә өеп, аннары өемне яндырганнар. Ул көнне 10 000 хатын-кыз пәрәнҗәдән котылган. Киләсе өч ай эчендә тагын 90 000 хатын-кыз пәрәнҗәләрен салган.
1920 еллар уртасында Үзбәкстанда һәм Таҗикстанда хатын-кызларның пәрәнҗә салу хәрәкәте активлашта[2]. Пәрәнҗә киюгә каршы кампания киләсе унбиш ел дәвамында дәвам итә.
Социаль каршылык
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Бу кампания традицион җәмгыятьнең каты каршылыгына дучар була. 1928 елда 118 хатын-кыз, ә 1929 елның беренче яртысында 63 хатын-кыз үтерелә. Рәсми булмаган мәгълүматларга караганда, 1927—1928 елларда Үзбәкстанда гына 2500 дән артык хатын-кыз, шул исәптән хатын-кызлар бүлекләре әгъзалары, клублар һәм китапханәләр мөдирләре, үтерелә. Кыргызстанда 22 яшьлек активист Алымкан Мамыткулова хатын-кызлар җыелышларына йөри һәм грамоталылык мәктәбендә укый. Аның ире моңа бик канәгать булмый, аны даими кыйный, һәм ниһаять, аерылышу процессы уртасында аны хәнҗәр белән үтерде.
Ирләр еш кына хатыннарын мәйданга алып киләләр, анда аларның пәрәнҗәләрен салып яндыралар, ләкин икенче көнне аларны кире кияргә мәҗбүр итәләр. 1927 елның октябрендә Урта Азия бюросының 14-нче пленумы мондый гамәлләр өчен җәза бирү, шул исәптән партиядән чыгару турында карар кабул итә[3].
Бу чорда үтерелгән күренекле хатын-кызлар арасында унсигез яшьлек актриса Турсуна Сәйдәзимова да була, ул 1928 елның 19 маенда ире кулыннан вафат була, ире аны гаиләне хурлаган дип санаган.
Басмачылар хатын-кызларны «азат итүгә» актив каршы торалар, радикаль ысулларга, шул исәптән сәяси яктан актив хатын-кызларны үтерүгә дә барганнар.
Кызыл тирмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]«Кызыл тирмәләр» һәм уку йортлары хатын-кызларның белемен һәм социаль интеграциясен яхшыртуга юнәлтелгән мәдәни һәм мәгариф эшчәнлегендә төп роль уйнаганнар. 1928 елда «Балаларны һәм аналарны яклау» оешмасы канаты астында эшли башлаган (башка оешмалар аларны элегрәк тә оештырган булсалар да), Үзәк Башкарма Комитет ярдәме белән, күчмә һәм ярым күчмә хатын-кызлар арасында гигиена, сәламәтлек һәм медицина турында мәгълүмат таратуга игътибар итәләр. Сәламәтлек саклау халык комиссариаты белән берлектә алар 1930 еллар ахырына кадәр юрталарны финанслыйлар.
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ Худжум: Как женщины Узбекистана отказывались носить паранджу и чего стоило право распоряжаться своим телом. Газета.uz. 2025-03-09 тикшерелгән.
- ↑ Журнал «Смена» № 965 от август 1967 год. әлеге чыганактан 2021-04-19 архивланган. 2020-11-16 тикшерелгән.
- ↑ Мустафо Базаров. СОВЕТСКАЯ РЕЛИГИОЗНАЯ ПОЛИТИКА В СРЕДНЕЙ АЗИИ. 1918—1930 гг.. әлеге чыганактан 2020-02-17 архивланган. 2020-06-08 тикшерелгән.
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Движение «Худжум» в Узбекистане: Метод.-библиогр. рекомендации / Гос. б-ка УзССР им. А. Навои; Составитель Баратова С. — Ташкент: ГБ УзССР, 1987. — 28 с.
- «Худжум» в судьбах женщин Узбекистана: К 60-летию движения за равноправие женищин / Рахима Хадиевна Аминова. — Ташкент: Общество «Знание» УзССР, 1987. — 22 с.
- Исторический опыт «Худжума» / Рано Ядгаровна Раджапова. — Ташкент: Ощество «Знание» УзССР, 1987. — 22 с.
- Худжум — значит наступление / Х. Т. Турсунов, В. Г. Чеботарёва, Р. Я. Раджапова, С. А. Дмитриева. — Ташкент: Узбекистан, 1987. — 205 с.
- Неугасимое пламя «Худжума»: Движение узб. женщин за снятие паранджи / М. Алимова. — Ташкент: Узбекистан, 1987. — 39 с.
- Борцы за новую жизнь: К 60-летию «Худжума» / Д. Алимова, Ю. Ахтямова; Под ред. Р. Х. Аминова. — Ташкент: Фан, 1987. — 51 с.
Сылтамалар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Щурко Т. «Худжум»: Женская эмансипация в период ранних советских «экспериментов» в Советской Киргизии (1918—1930 годы): Цивилизаторская политика СССР: Работа с «угнетёнными» // «Гефтер», интернет-журнал. — 2015. — 29 мая.
- Как женщины Центральной Азии снимали паранджу в советскую эпоху 2020 елның 25 октябрь көнендә архивланган
- Ўзбек аёли паранжини қандай ташлади? «Ҳужум» ҳаракати ҳақида.