Әфганстанда Һинд дине

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Әфганстанда Һинд дине latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Экамухалинга (Бер йөзле Шива линга), Әфганстан
Кабул Музее сыны

Әфганстанда Һинд дине тарафдарлары булып әфганнарның кечкенә азчылыгы тора, алар 1000 шәхес дип исәпләнә һәм Кабулда һәм илнең башка зур шәһәрләрендә яши.[1][2][3][4]

Әфганстанны мөселманнар яулап алуына кадәр әфганнар күп динле булганнар. Күпчелек Һинд дине һәм Будда дине тарафдарлары булган.[5]

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кушан патшасы Канишка II-нең Шива Ходае белән алтын динары (безнең эраның 200–220 еллар)

Һинд дине Әфганстанда кайчан башланганы турында ышанычлы мәгълүмат юк, әмма тарихчылар фараз иткәнчә Һинду Куштан көньякка таба урнашкан территория борынгы заманнарда Һинду Үзәне Цивилизациясе белән мәдәни бәйләнгән булган дип фараз итәләр. Шул ук вакытта күпчелек тарихчылар Әфганстанда безнең эрага кадәр 330-ынчы елда Бөек Александр һәм аның Борынгы Македон армиясе килгәнче Ахеменидлар җитәкләгән борынгы Арий кабиләләре яшәгән дип әйтә. Өч ел узгач Александр киткәч, ул Селевкид империясенең өлеше булып киткән. Безнең эрага кадәр 305 елда Селевкид Империясе Селевкид-Маурья Сугышы нәтиҗәсендә Һинду Куштан көньяктагы территорияне Һинд Маурья Империясенә югалткан.

Александр боларны Арийлардан алган һәм үз торак пунктларын нигезләгән, ләкин Селевк I Никатор аларны Чандрагупта Маурьяга өйләнү һәм алмашка 500 фил алу шартларында кире алган.

[6]Страбо (безнең эрага кадәр 64 ел – безнең эраның 24 ел)

Безнең эраның 5-енче һәм 7-енче гасырларда Кытай сәяхәтчеләре Фасянь, Сон Юн һәм Сюанзанг Әфганстанны тикшергәннәр һәм Әфганстан турында ышанычлы мәгълүмат сакланган күп көндәлекләрне язып калдырганнар. Алар раслаганча төньякта Әмудәрья (Окс елгасы) һәм Һинд елгасы арасында төрле өлешләрдә Буддизм таралган булган.[7] Шулай да, алар Һинд дине турында күп язмаганнар, гәрчә Сон Юн хәбәренчә Эфталит хөкемдарлары Буддизмны танымаганнар, ә "Ходайларны эзәрлекләп, ит өчен хайваннарны аулаганнар.[7] Кытай монахлары Буддизм тарафдарлары булган, алар башка диннәр турында язарга кызыксынмаган булырга мөмкин. Шуңа өстәп Әфганстан төбәгендә сәяхәт итү хәрби башлыкларга һәм бандитларга күрә куркыныч булган.[7]

Кабул Шаһи һәм Зунбил династиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хәзер Дарга Пир Раттан Натхта, Кабулда булган Гардез, Әфганстанта табылган 5-енче гасыр мәрмәр Ганеша. Язмада әйтелгәнчә бу "бу бөек һәм матур Махавиньяка сурәте Шаһи Хингала Патшасы тарафыннан изгеләштерелгән булган.[8]

Әфганстанны мөселманнар яулап алганчы, территориядә (төньякта) Зәрдөштлек, (көньякта һәм көнчыгышта) Мәҗүсилек, (көньяк-көнчыгышта) Буддизм, (Кабул/Логарда) Һинд дине һәм башкалар булган. Анда төрле халыклар яшәгән, шулар арасында фарсылар, хәләҗләр, төрекләр һәм әфганнар. Һинду Куштан көньякта көньяк эфталитларның токымы Зунбиллар хөкем сөргән. Көнчыгыш Кабул Шаһилар тарафыннан контрольдә булган. Зунбиллар һәм Кабул Шаһилар Һиндстан субконтинентының башка урыннары белән мәдәни бәйләнгән булган. Зунбил патшалары "Зун" дип аталган Кояш Ходаена табынганнар һәм исемнәрен шуннан алганнар. Кайбер галимнәр фаразынча Көньяк Азиядә сыннарга табынганнарның һәрберсе Һинд дине тарафдары булган дип әйтә. Мәсәлән, Андре Винк язганча "Зун культы Һинд дине культы, ә Буддизм һәм Зәрдөштлек булмаган."[9] Потларга барлык табыну да Һинд диненең өлеше булмаган. Потларга табыну бөтен дөньяда булган, Мәккә, Согуд Гарәбстанын да кертеп.[9]

Безнең эраның 653-4 елларда Габдеррәхмән бин Самара 6000 Гарәп мөселманнары белән Зунбил территориясенә үтеп кергән һәм Заминдаварда "Зун" гыйбадәтханәсенә юл салган, ул Әфганстанның хәзерге Һилмәнд Провинциясенең Муса Каладан өч миля көньяккарак урнашкан дип фараз ителә. Гарәп армиясенең генералы "Потның кулын сындырып аның күзләре булган якутларны казып чыгарган, моны ул Систанның Марзбанын Ходайның хаҗәте булмауда ышандырыр өчен эшләгән."[10]

Кабул Шаһилар Зунбил территориясеннән төньякта, Кабулистан һәм Гандахараны керткән территориядә хөкем сөргән. Гарәпләр Ислам юлламасы белән Кабулга барып җиткән, ләкин озак хөкем сөрә алмаган. Кабул Шаһилар гарәп бәреп үтүләреннән саклану өчен шәһәр тирәли гигант дивар төзегәннәр, аны хәзер дә күреп була.[11]

Виллем Фогельсанг үзенең 2002 ел китабында язганча: "Безнең эраның сигезенче һәм тугызынчы эра дәвамында хәзерге Әфганстанның көнчыгыш өлешләре һаман мөселман булмаган хөкемдарлар кулында иде. Мөселманнарның аларга Һиндлеләргә карата мөнәсәбәт тенденциясе булган, гәрчә җирле хөкемдарларның күбесе ачык күренгәнчә Гунн яки Төрки килеп чыгышлы булган."[12] Безнең эраның 870-нче елында Зәранҗтан Сәффарид династиясе Әфганстанның күпчелек өлешләрен яулап алган һәм бөтен ил буенча мөселман хөкемдарларын куйган. 10-ынчы гасырда Газнәвиләр килгәнчегә кадәр мөселманнар һәм мөселман булмаганнар янәшә яшәгән дип хәбәр ителә.

"Кабулда бер юл буенча кереп була торган, көче өчен мәшһүр крепость бар. Аның эчендә мөселманнар һәм анда шәһәрчек анда Һиндстаннан кәферләр яши."

[13] Эстахри, безнең эраның 921 елы

Әфганстанда беренче "Һинду" турында мәгълүмат Хөдүд әл-Галәмдә безнең эраның 982-енче елында очрый, анда "Нинһар"да (Нангархарда) Исламга күчкән патша турында әйтелә, гәрчә аның Мөселман, Әфган һәм Һинду дип тасвирланган 30-дан артык хатыны булса да.[14] Бу атамалар еш географик төшенчәләр буларак кулланылган. Мәсәлән, "Һинду" (яки "Һиндустани") дип Һиндстан (Һиндстан субконтиненты)ннан чыккан кешеләрне тасвирлау өчен кулланган, һәм "Әфган" "Әфганстан"нан чыккан кешеләр өчен кулланылган.[15]

Мартин Эванс үзенең 2002 ел китабында язганча: "Хәтта шул вакытта да, Һинду Шаһиларның Һинду династиясе Гандхараны һәм көнчыгыш чикләрне тоткан. Унынчы гасырдан бирле Әфганстанда Фарсы теле тарала башлаган, көч үзәге Газнига күчкән, анда үз кануннары буенча Бохара шәһәренең Саманид династиясеннән башланган Төрки династия үз империясен төзергә дәвам иткән. Мәхмуд Газнәви 998 һәм 1030 еллар арасында хөкем сөргән. Ул Һиндуларны Гандхарадан куган һәм Һиндстаннан 17-дән дә азрак булмаган яу ясаган. Ул Әфганстанда һәм шулай ук Пакстанда массакүләм Исламга күчүне илһамландырылган.[16]

Солтан Мәхмуд Газнәви Һиндстанга (Һиндуларның илләренә) 10-ынчы гасырда Инд елгасын кичә башлаганда, Газнәви мөселманнар хәзерге Әфганстан территориясенә Һинду колларын алып килә башлаганнар.[17] Газнәвиләрнең хәрби бәреп үтүләре хәзер Әфганстан һәм Пакстан территорияләрендә Сөнни Исламның доминациясен тәэмин иткән. Төрле тарихи чыганакларда, мәсәлән, Мартин Эванс, Э.Дж. Брилл һәм Фаришта Кабулга һәм Әфганстанның башка өлешләренә Исламның үтеп керүен Мәхмудкә язганнар:

Газнәвиләр Империясе соңрак Гурид Династиясе тарафыннан киңәйтелгән булган. Халҗи династиясе вакытында Һиндстан һәм Әфганстан арасында кешеләр ирекле йөргән. Бу Могол империясе һәм аннан соңгы Сури империясе һәм Дуррани империясенә кадәр шулай дәвам иткән.

Хәзерге чор[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әфганстанда хәзерге вакытта Һинд дине тарафдарлары булып төп этник төркемнәр булып Пәнҗабилар һәм Синдхлар тора, алар Сикхлар белән бергә Әфганстанга 19-ынчы гасырда килгән дип ышаныла.[18] Әфганстанда Совет Сугышына кадәр илдә берничә мең Һинду яшәгән, ләкин хәзерге вакытта аларның саны 1000 генә.[1] Башкаларның күпчелеге Һиндстанга, Аурупа Берлегенә яки башка урынга күчеп киткән.

Әфган Һиндулары һәм Әфган Сикхлары еш гыйбадәт кылу урыннарын уртаклаша.[18] Алар кайчандыр Әфган икътисадында доминацияләгән. Сикхлар белән бергә алар Хиндки исеме астында мәгълүм.[19] Һинду җәмәгате арасында лингвистик демография төрле һәм гадәттә төбәк килеп чыгышына карый: Пәнҗабилар Пәнҗаб телендә сөйләшә, Синдхлар Синдх телендә, ә Кабуллылар һәм Кандхарилар Пушту телендә дә, Һиндко теленең төньяк һәм көньяк диалектларында да сөйләшәләр. Әфганстанның җирле Һинду җәмәгате күбесенчә Кабулда урнашкан. 2002 елда лойя джиргада Һиндулар өчен ике урыны булган.[20] һәм элеккеге Әфганстан Президенты Хәмид Карзайның икътисади киңәшчесе Әфган Һиндуы булган.

Талибанның 1996-ынчы елдан 2001 елга кадәр хөкем сөрүе вакытында Һиндулар үзләрен мөселман булмаганнарын таныту өчен һәм мәчеткә намаз вакытында бармаулары өчен җәза бирелмәс өчен сары бэджлар кияргә тиеш булган. Һинду хатыннары аларга карата җенси җинаятьләр булмас өчен "бурка"лар кияргә тиеш булган. Бу Талибанның "мөселман булмаган" җәмәгатьләрне "мөселманнар"дан аеру планының өлеше булган.[21]

Бу декрет Һиндстан һәм АКШ хөкүмәтләре тарафыннан дини ирекне бозу буларак тәнкыйтьләнгән. Һиндстанда, Бхопалда Талибан режимына каршы киң протестлар узган. АКШ-та Анти Яла Ягу Лигасының сәркатибе, Абраһам Фоксман бу декретны Нацист Германиясендә яһүдләр ярлыклар киюенә тиңләгән.[22] АКШ-та берничә күренекле канун белгече Әфганстанда Һинду азчылыгы белән солидарлыгын күрсәтү өчен "Мин Һинду" дигән сары бэджлар кигәннәр.[23][24][25][26]

Һиндстан аналитигы Рахул Банерджи әйткәнчә бу Әфганстанда Һиндуларның дәүләт тарафыннан эзәрлекләвенең беренче очрагы. Һиндуларга каршы көч куллануы аларның санының кимүенә китергән.[27] 1990-ынчы еллардан бирле күп Әфган Һиндулары илдән сыену эзләп Һиндстан, Германия һәм АКШ кебек илләргә күчкән.[28]

2013 елның июленда, сайлау буенча Әфган парламентында азчылык төркемнәре өчен урыннар резервлаудан баш тарткан. Ул вакыттагы президент Хәмид Карзайның карарында кабилә кешеләре һәм "хатыннар" өчен урыннар резервланган, ә дини азчылыклар өчен Матәмдә игълан ителгән диннәрнең тигезелеге маддәсе буенча урыннар резервланмаган.[29]

Борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урын Тасвирлама Башка мәгълүмат
Сакаванд Гыйбадәтханәсе [30] Логар Провинциясе [30]
Полуша [31] Бхима Дэви (Дурга) һәм Махешвера гыйбадәтханәсе [31] Сюанзанг зиярәт кылган[31]

Шулай ук карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тышкы сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • 1,0 1,1 Sikhs struggle for recognition in the Islamic republic, by Tony Cross. November 14, 2009.
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Latest world news, breaking world news - MSN India. 2017 елның 31 март көнендә тикшерелгән.
  • Legal traditions of the world: sustainable diversity in law, H. Patrick Glenn Edition 3, Oxford University Press, 2007
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Dark days continue for Sikhs and Hindus in Afghanistan. Hindustan Times. 2015 елның 12 май көнендә тикшерелгән.
  • Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th-11th centuries, Volume 1 of Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, André Wink, Калып:ISBN, Publisher BRILL, 1990.
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād. An Historical Guide to Kabul – The Name. American International School of Kabul (1972). 2010 елның 18 сентябрь көнендә тикшерелгән. 2010 елның 30 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  • 7,0 7,1 7,2 Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Chinese Travelers in Afghanistan. Abdul Hai Habibi. alamahabibi.com (1969). 2012 елның 9 август көнендә тикшерелгән.
  • For photograph of statue and details of inscription, see: Dhavalikar, M. K., "санскр. (IAST) Gaņeśa: Myth and Reality", in: Калып:Harvnb.
  • 9,0 9,1 André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 118
  • André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 120
  • The Kabul Times Annual, Kabul Times Pub. Agency, Information, Culture Ministry., 1970, бит  220. Тикшерелде 12 май 2015.
  • by Willem Vogelsang, Edition: illustrated Published by Wiley-Blackwell, 2002 Page 188
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3). Sir H. M. Elliot. London: Packard Humanities Institute (1867–1877). 2010 елның 18 сентябрь көнендә тикшерелгән.
  • Vogelsang, Willem (2002). The Afghans. Wiley-Blackwell. p. 18. ISBN 0-631-19841-5. https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false. Retrieved 2012-08-16. 
  • David Lorenzen. Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History. Yoda Press. p. 9. ISBN 9788190227261. 
  • Afghanistan: a new history By Martin Ewans Edition: 2, illustrated Published by Routledge, 2002 Page 15 Калып:ISBN, Калып:ISBN
  • Al-Idrisi, p. 67, Maqbul Ahmed; Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, 1991, p. 127, Andre Wink.
  • 18,0 18,1 Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Majumder, Sanjoy Sikhs struggle in Afghanistan. BBC (25 сентябрь 2003). 2009 елның 17 декабрь көнендә тикшерелгән.
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Hindki. Encyclopædia Britannica Eleventh Edition. 2007 елның 15 сентябрь көнендә тикшерелгән.
  • Afghanistan's loya jirga BBC 0- June 7, 2002
  • Taliban to mark Afghan Hindus 2007 елның 21 февраль көнендә архивланган.,CNN
  • Taliban: Hindus Must Wear Identity Labels,People's Daily
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. U.S. House condemns Taliban over Hindu badges - WWRN - World-wide Religious News. 2017 елның 31 март көнендә тикшерелгән.
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. ForAmerica President Brent Bozell and FNC's Megyn Kelly Discuss Eric Cantor's Primary Loss (12 June 2014). 2017 елның 31 март көнендә тикшерелгән.
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. rediff.com US edition: US lawmakers say 'We are Hindus'. 2017 елның 31 март көнендә тикшерелгән.
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Afghanistan News Center. 2017 елның 31 март көнендә тикшерелгән.
  • US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus 2008 елның 25 май көнендә архивланган.,CNSnews.com
  • Immigrant Hinduism in Germany: Tamils from Sri Lanka and Their Temples,pluralism.org
  • Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. We condemn the discrimination against Sikhs and Hindus of Afghanistan. Kabul Press. 2015 елның 12 май көнендә тикшерелгән.
  • 30,0 30,1 Buddhist caves of Jāghūrī and Qarabāgh-e Ghaznī, Afghanistan By Giovanni Verardi, Elio Paparatti Page 102
  • 31,0 31,1 31,2 A History of civisalition of Ancient India Vol 11, by Romesh Chander Dutt, p. 135