Әфлисун

Әфлисун
Әфлисун
Халыкара фәнни исем	Citrus ×sinensis
Таксономик ранг	төр
Югарырак таксон	цитрус[d]
Таксонның халык атамасы	sweet orange, oranger, appelsiini, 來母, ਮੁਸੰਮੀ, مُسمّی, 陈皮, 甜橙, naranxal һәм pomarančevec
Нәрсәнең гибриды	C. reticulata[d] һәм C. maxima[d]
Нәрсәнең чыганагы	әфлисун[d], әфлисун кабыгы[d], әфлисун мае[d], orange sweet oil[d], әфлисун үзагачы[d], blood orange scent[d] һәм orange zest[d]
Өстәмә тышкы мәгълүматлар чыганагы	gbif.org/dataset/31dc1507-a6e1-4233-a8df-c7a78596a7e4(ингл.)
Үсемлекнең суыкка чыдамлыгы	9 зона[d]
Таксон ареалы	Кытай, Тибет автоном төбәге[d], Гуандун[d], Палмейрандия һәм Габон
Җимеш төсе	кызгылт сары
GRIN URL	npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=10782
	Әфлисун Викиҗыентыкта

Әфлисун (лат. Cītrus × sinēnsis) — цитруслардан булган җимеш агачы. Рутачалар семьялыгының Цитрус ыругына караучы биологик төр һәм шул агачның җимеше.

Әфлисун — дөньяның барлык тропик һәм субтропик өлкәләрендә иң киң таралган цитрус культурасы^[14].

Мандарин (Citrus reticulata) һәм помело (Citrus maxima) гибриды ^[15].

Үсемлек Кытайда безнең эрага кадәр 2,5 мең ел элек үк культивацияләнә. Әфлисун турындагы иң элекке язмалар б.э.к. 314нче елгы Кытай чыганагында күрсәтелә.^[16]. Европага Португалия диңгезчеләре тарафыннан китерелә. Шуннан соң әфлисун агачларын үстерү модасы киң тарала; моның өчен оранжерея (фр. orange — «әфлисун») дип аталучы махсус пыяла корылмалар төзи башлыйлар. Әфлисун агачлары Урта диңгезнең буеннан-буена, шулай ук Үзәк Америкада үсәләр.^[17].

Этимология

«Әфлисун» сүзе нидерланд теленнән алынган (нид. appelsien) (хәзер ешрак sinaasappel, алман. Apfelsine формалары кулланыла). фр. pomme de Chine (турыдан-туры — «Кытай алмасы») калькасы да бар, хәзер бу исем фр. orange сүзе тарафыннан кысрыкланган)^[18].

Гарәпләр әфлисунны Португалиядә күргәннәре өчен аны البرتقالي – әл-буртакал дип атаганнар. Моннан: юнан (грек.): пορτοκάλι, макед.: портокал, румын.: portocaliu, төрекчә: portakal.

Рус телендә әфлисун элек "фарсы алмасы" яки "төрек алмасы" дип аталган (бу атамалар астында ул 1654нче елгы "Даруханә дарулары исемлеге"ндә күрсәтелә. "Апельсин" атамасы беренче тапкыр 1700нче елда голланд теленнән алынма буларак кулланыла.^[19].

Ботаник тасвирлау

Цитруслар трибасының Рутачалар семьялыгы, Померанецлылар (Aurantioideae) ассемьялыгына караучы шактый биек агач.^[20]. Күпъеллык катлаулы бөтен яфраклары канатлы сапчыклары белән киң буын аша тоташалар. Ак чәчәкләре алтышарлап урнаша, биш өлешле таҗны, күпсанлы серкәлекләрне һәм бер җимшәнне үз эчләренә алалар (бу чәчәкләр «fleurs d’orange» дип тә атала).

Чәчәк формуласы: $\ast K_{5}\;C_{5}\;A_{\infty }\;G_{({\underline {\infty }})}$ ^[21].

Җимеше — күп оялы, күп орлыклы, калын ике катлы кабыклы гесперидий яки померанец. Йомшагы өлешләргә җиңел бүленә, һәр оясы бер яки ике орлыкка ия^[22].

Тәме буенча аеруча юка кабыклы, сусыл, эре Мальта, Генуэз, Малага, Сицилия әфлисуннары аеруча югары дәрәҗәдә исәпләнә. Кайбер агачлары 100-150 ел яши, елына 38 000гә кадәр җимеш бирергә сәләтле.^[17]. Вегетация чоры дәвамында әфлисунның төрле климат шартларында 2—3 үсеш чоры булуы мөмкин. Яфраклары даими алышынып тора, алар- ның уртача гомере 2,5 ел. Язгы вегетация чоры һаваның җылылыгы 10— 12° булып урнашкач башлана. -6° булганда — яфраклары, -8—9° булганда җир өсте өлеше үлә. Ялганган үсемлекләр утыртканнан соң 3—4 ел үткәч җимеш бирә башлый. Чәчәкләре дүртенче яки аннан да өстәрәк ботакларда барлыкка килә. Җимешләре ел саен, икенче елын үскән ботакларда була. Әйбәт елларда уңыш 1 га дан 20—25 тонна алына.


Сулдан уңга: бәбәктәге яфраклар; чәчәк; яшь җимешләр; орлыклар

Кулланылыш

Витаминнарга, эфир майларына һәм башка биологик актив матдәләргә бай булу сәбәпле бу җимешләрне гиповитаминозлар, бавыр, йөрәк, кан тамырлары, матдәләр алмашы авыруларын дәвалауда кулланалар. Составындагы пектиннар ашкайнатуны яхшырта, калын эчәкнең эшчәнлегенә уңай тәэсир итә. Әфлисун суы - цинга авыруының профилактика чарасы.

Әфлисун җимешләрендә 12% ка кадәр шикәр; 0,6—2% лимон кислотасы, 6 мг% ка кадәр аскорбин кислотасы, шулай ук Р, А, Вь В: витаминнары, пектин, буяу матдәләре, фитонцидлар, минераль матдәләрдән калий (197 мг%), кальций, фосфор; җимешләрнең кабыгында, чәчәкләрендә һәм яфракларында эфир майлары бар.

Әче әфлисунның яфракларында һәм яшь җимешләрендә гесперидин, аурантамарин, карингтин гликозидлары, С, А, В һәм Р витаминнары бар. Франциянең көньягында аның чәчәкләреннән парфюмерия өчен эфир майлары алалар. Англиядә дә эфир маен даруларны һәм азык- төлекне хуш исле итү өчен кулланалар.

Кабыгыннан төнәтмәләр, кайнатмалар, ликёр, цукатлар, әфлисун мае ясыйлар. Әфлисун суы ресторан һәм кафеларда киң таралган эчемлек.

Тиз бозылулары сәбәпле алар саклау һәм еракка илтү өчен махсус шартлар таләп итә. Аларны пешмәгән килеш агачтан өзеп, тартмаларга 200-500 данәдән урнаштырып, һәрберсен кәгазьгә төреп урнаштыралар.

Икътисад өчен мәгънәсе

Әфлисуннар үстерү АКШ (Флорида һәм Калифорния штатлары), Бразилия, Мексика, Пакистан, Кытай, Һиндстан, Италия, Иран, Мисыр, Төркия икътисадында зур урын алып тора. Испания, Көньяк Африка һәм Греция өчен әһәмияте бераз түбәнрәк.^[23].^[24].

1974нче ел белән чагыштырганда 2004нче елда әфлисуннар җитештерү 99,8 %ка арткан.

Дөньяда әфлисуннар җитештерү
1965	18 724
1970	24 868
1975	32 204
1980	40 014
1985	40 875
1990	49 705
1995	58 496
2000	63 793
2005	62 832
2006	65 910
2007	65 502
2008	69 497
2009	67 594
2010	69 508
2018	75 413

Төп әфлисун җитештерүче илләр (тонналарда) ^[25]
Ил	2009	2014	2018	2020
Бразилия		16320	16 713 534	16 707 897
Һиндстан	5201		8 367 000	9 854 000
Кытай		6900	9 103 908	7 500 000
АКШ		6097	4 833 480	4 766 350
Мексика		4300	4 737 990	4 648 620
Испания	2617		3 639 853	3 343 960
Мисыр		2630	3 246 483	3 157 960
Индонезия	2102		2 510 442	2 722 952
Иран	2713		1 889 252	2 225 615
Италия	2359		1 522 213	1 772 770
Пакистан	1492		1 589 856	1 624 994
Көньяк Африка		1600	1 775 760	1 555 132
Төркия	1689		1 900 000	1 333 975
Алжир	626			1 174 845
Вьетнам		675		1 149 898
Аргентина		900		1 040 114
Греция	800			886 640
Марокко		750		806 342
Гана	528			697 637
Перу				554 818
Сүрия	689			502 966

Җимеш составы

Эшкәртелмәгән җимешләр (100g азык-төлек кыйммәте)
Су : 86,75 г	Минераль матдәләр: 0,44 г	Үсемлек җепселләре: 2,4 г	Энергия кыйммәте: 47 ккал
Углеводлар: 11,75 г	Шул исәптән — Моносахаридлар: 9,35 г	Аксымнар: 0,94 г	Майлар: 0,12 г
Микроэлементлар
Калий: 181 мг	Фосфор: 14 мг	Кальций: 40 мг	Магний: 10 мг
Натрий: 0 мг	Тимер: 100 мкг	Бакыр: 45 мкг	Цинк: 70 мкг
Витаминнар
C витамины: 53,2 мг	B₁ витамины: 87 мкг	B₂ витамины: 40 мкг	B₃ витамины: 282 мкг
B₅ витамины: 250 мкг	B₆ витамины: 60 мкг	B₉ витамины: 0 мкг	B₁₂ витамины: 0 мкг
A витамины: 225 МЕ	Ретинол: 0 мкг	E витамины: 0,18 мкг	K витамины: 0 мкг
Май кислоталары
Туендырылган: 15 мг	Моно-туендырылмаган: 23 мг	Поли-туендырылмаган: 25 мг	Холестерин: 0 мг

Искәрмәләр

↑ АКШ авыл хуҗалыгы министрлыгының үсемлекләр базасы
https://wikidata.org/wiki/Track:Q19636200https://wikidata.org/wiki/Track:P1772
↑ Finnish Biodiversity Information Facility — 2012.
https://wikidata.org/wiki/Track:P7552https://wikidata.org/wiki/Track:Q72729671https://wikidata.org/wiki/Track:Q1531570
1 2 Singh J. Punjabi-English Dictionary — Patiala: Publication Bureau, Punjabi University, 2009. — 1379 p.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q112671101https://wikidata.org/wiki/Track:Q112690336https://wikidata.org/wiki/Track:Q94643927https://wikidata.org/wiki/Track:Q208162
↑ 庄会富, 王亚楠, 王趁 һ.б. A Scientific Dataset of useful plants of China, 中国有用植物数据集 — 2021. — doi:10.11922/SCIENCEDB.J00001.00212
https://wikidata.org/wiki/Track:Q113333457
1 2 刘培亮, 卢元, 岳明 et al. 陕西省维管植物名录(2021版) // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2022061
https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q113432740
1 2 (not translated to zh-hans), (not translated to zh-hans) 西藏维管植物多样性编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distribution of vascular plants in Xizang, China // 生物多样性 — 2023. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2023188
https://wikidata.org/wiki/Track:Q36712342https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q124966693https://wikidata.org/wiki/Track:Q6170370
1 2 (not translated to zh-hans), (not translated to zh-hans) 广东省高等植物多样性编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distributions of higher plants in Guangdong, China // 生物多样性 — 2023. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2023177
https://wikidata.org/wiki/Track:Q124972238https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q36712342https://wikidata.org/wiki/Track:Q6170370
↑ http://www.sabencia.net/nomenclator.php
↑ https://plants.ces.ncsu.edu/plants/citrus-x-sinensis/
↑ https://floradobrasil.jbrj.gov.br/reflora/herbarioVirtual
↑ (unspecified title) — 2023. — doi:10.15468/J6VFUW
↑ Obiang P. E., Mboma R., Nestor Laurier Engone Obiang һ.б. Gabon medicinal plants
↑ GRIN үсемлекләр таксономиясе
https://wikidata.org/wiki/Track:P1421https://wikidata.org/wiki/Track:Q19576476
↑ Энциклопедический словарь лекарственных, эфирномасличных и ядовитых растений. — Сельхозгиз.
↑ Nicolosi, E. et al. Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers (en) // Theoretical and Applied Genetics. — 2000. — № 100 (8). — P. 1155—1166. — DOI:10.1007/s001220051419 буларак килеп чыгышы турында гипотеза бар.
↑ (2013-01) «The draft genome of sweet orange (Citrus sinensis)». Nature Genetics 45 (1): 59–66. DOI:10.1038/ng.2472. PMID 23179022.
1 2 Ивченко С. И. Загадки цинхоны. — М.: Молодая гвардия, 1965. — С. 127—128. — 208 с.
↑ Цыганенко Г. П. Этимологический словарь русского языка. — 2-е изд. — Киев: Радянська школа, 1989. — С. 18. — 511 с. — ISBN 5-330-00735-6.
↑ Персидское яблоко, или апельсин // журнал "Наука и жизнь", 7, 1982 стр.19
↑ Grant, M., Blackmore, S., Morton, C. Pollen morphology of the subfamily Aurantioideae (Rutaceae) // Grana. — 2000. — № 39 (1). — P. 8—20. — DOI:10.1080/00173130150503768
↑ Барабанов Е. И. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М.: Академия, 2006. — С. 300. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
↑ Жизнь растений, т. 5, ч. 2, 1981
↑ Spiegel-Roy P. On the chimeral nature of the Shamouti orange (en) // Euphytica. — 1979. — Т. 28. — № 2. — С. 361—365.
↑ Кунах В. А. Геномная изменчивость соматических клеток растений (ru) // Биополимеры и клетка. — 1995. — Т. 11. — № 6.
↑ ФАО.

Әдәбият

Апельсин // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

Жизнь растений, т. 5, ч. 2
Clarissa Hyman. Oranges: A Global History(ингл.). — Reaktion Books, 2013. — 151 p.

Сылтамалар

Шулай ук карагыз

	Биология порталы
	Үсемлекләр порталы

[_49de904150932067-1] АКШ авыл хуҗалыгы министрлыгының үсемлекләр базасы
https://wikidata.org/wiki/Track:Q19636200https://wikidata.org/wiki/Track:P1772

[_f18afa3ce326a3a2-2] Finnish Biodiversity Information Facility — 2012.
https://wikidata.org/wiki/Track:P7552https://wikidata.org/wiki/Track:Q72729671https://wikidata.org/wiki/Track:Q1531570

[_5607a5ae1d1f6310-3] 1 2 Singh J. Punjabi-English Dictionary — Patiala: Publication Bureau, Punjabi University, 2009. — 1379 p.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q112671101https://wikidata.org/wiki/Track:Q112690336https://wikidata.org/wiki/Track:Q94643927https://wikidata.org/wiki/Track:Q208162

[_cd33247f418a29be-4] 庄会富, 王亚楠, 王趁 һ.б. A Scientific Dataset of useful plants of China, 中国有用植物数据集 — 2021. — doi:10.11922/SCIENCEDB.J00001.00212
https://wikidata.org/wiki/Track:Q113333457

[_538af6f3b47a046b-5] 1 2 刘培亮, 卢元, 岳明 et al. 陕西省维管植物名录(2021版) // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2022061
https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q113432740

[_f327fb2f066bb925-6] 1 2 (not translated to zh-hans), (not translated to zh-hans) 西藏维管植物多样性编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distribution of vascular plants in Xizang, China // 生物多样性 — 2023. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2023188
https://wikidata.org/wiki/Track:Q36712342https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q124966693https://wikidata.org/wiki/Track:Q6170370

[_8629a95e68368036-7] 1 2 (not translated to zh-hans), (not translated to zh-hans) 广东省高等植物多样性编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distributions of higher plants in Guangdong, China // 生物多样性 — 2023. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2023177
https://wikidata.org/wiki/Track:Q124972238https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q36712342https://wikidata.org/wiki/Track:Q6170370

[_2e4db13a5a7f40f0-8] ttp://www.sabencia.net/nomenclator.php

[_8a44f4cbe4cc9768-9] ttps://plants.ces.ncsu.edu/plants/citrus-x-sinensis/

[_da1f8cca5d13cdfc-10] ttps://floradobrasil.jbrj.gov.br/reflora/herbarioVirtual

[_773f1815e6be7954-11] (unspecified title) — 2023. — doi:10.15468/J6VFUW

[_76a2b6545c47a6a0-12] Obiang P. E., Mboma R., Nestor Laurier Engone Obiang һ.б. Gabon medicinal plants

[_2495d64894f60d8d-13] GRIN үсемлекләр таксономиясе
https://wikidata.org/wiki/Track:P1421https://wikidata.org/wiki/Track:Q19576476

[Оголевец-14] Энциклопедический словарь лекарственных, эфирномасличных и ядовитых растений. — Сельхозгиз.

[15] Nicolosi, E. et al. Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers (en) // Theoretical and Applied Genetics. — 2000. — № 100 (8). — P. 1155—1166. — DOI:10.1007/s001220051419 буларак килеп чыгышы турында гипотеза бар.

[fullgenome-16] (2013-01) «The draft genome of sweet orange (Citrus sinensis)». Nature Genetics 45 (1): 59–66. DOI:10.1038/ng.2472. PMID 23179022.

[Ivchenko-17] 1 2 Ивченко С. И. Загадки цинхоны. — М.: Молодая гвардия, 1965. — С. 127—128. — 208 с.

[18] Цыганенко Г. П. Этимологический словарь русского языка. — 2-е изд. — Киев: Радянська школа, 1989. — С. 18. — 511 с. — ISBN 5-330-00735-6.

[19] Персидское яблоко, или апельсин // журнал "Наука и жизнь", 7, 1982 стр.19

[20] Grant, M., Blackmore, S., Morton, C. Pollen morphology of the subfamily Aurantioideae (Rutaceae) // Grana. — 2000. — № 39 (1). — P. 8—20. — DOI:10.1080/00173130150503768

[Barabanov-21] Барабанов Е. И. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М.: Академия, 2006. — С. 300. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.

[Жизнь_растений,_т._5,_ч._2—1981——-22] Жизнь растений, т. 5, ч. 2, 1981

[23] Spiegel-Roy P. On the chimeral nature of the Shamouti orange (en) // Euphytica. — 1979. — Т. 28. — № 2. — С. 361—365.

[24] Кунах В. А. Геномная изменчивость соматических клеток растений (ru) // Биополимеры и клетка. — 1995. — Т. 11. — № 6.

[25] ФАО.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

Сүзлекләр һәм энциклопедияләр	Зур каталон · Зур Россия · Зур совет (1-нче изд.) · Брокгаузның һәм Ефронның · Кечкенә Брокгаузның һәм Ефронның · Энциклопедик сүзлек · Британника (онлайн)
Норматив контроль	BNE: XX539868 · GND: 4372979-4