Акмәсҗит

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Акмәсҗит latin yazuında])
(Aqmäscit битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Акмәчет белән бутамагыз.

Акмәсҗит
Simferopol Montage.png
COA Simferopol.svg
Халык саны 341 799 (2018, 1 гыйнвар 2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1784 Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Игорь Лукашов Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+03:00, UTC+02:00
Кардәш шәһәрләр Һайделберг, Новочеркасск, Кечкемет, Искешәһәр, Өркет, Мәскәү һәм Омск
Җәгърафия
АТБ Акмәсҗит шәһәр шурасы, Акмәсҗит шәһәр бүлгесе
Ил Русия, Украина
Мәйдан 107 дүрткел киламитер
ДДӨБ 350 ±1 метр Edit this on Wikidata
Координатлар 44.948376°N 34.100039°E Edit this on Wikidata
Пучты индексы 95000-490, 295000–295490 Edit this on Wikidata
Телефон коды 0652, 8978 Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Акмәсҗит шәһәр шурасы Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Игорь Лукашов Edit this on Wikidata


Кәбир-Җамигъ мәчете

Акмәсҗит яки Симферополь (укр. Сімферополь, рус. Симферополь, кырымтат. Aqmescit, Акъмесджит) — Кырымда урнашкан шәһәр. Кырым Җөмһүриятенең идарә, сәнәгый, мәдәни, фәнни үзәге. Кырым ярымутравының үзәгендә урнаша. Кырымтатар Милли Мәҗлесенең урнаштыру урыны. Әүвәл заманда Aкмәчет урынында скиф мәркәзе, скиф Неаполе, Алтын Урданың Кирмәнчек шәhәре булган.

Кырым ярымутравында тагы Акмәчет исемле авыл бар, шуңа күрә рәсми чыганакта Симферополь Акмәсҗит дип йөртелә, ләкин татарча матбугатта Акмәчет атамасы ешрак кулланыла.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алтын Урда чорында татарлар Кирмәнчек шәһәрен салалар, соңрак биредә ак мәчет төзелә һәм Кырым ханлыгы чорында кирмән Акмәчет дип йөртелә башлаган.

Кырым ханлыгы вакытында Бакчасарай ил башкаласы статусына ия булган, ләкин Акмәсҗит шәһәрендә калга (дәүләттә ханнан соң икенче башлык) йорты урнашкан булган.

1781 елда Кырым ханлыгы Русия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда урыслар Акмәчет исемен Симферопольгә үзгәртәләр.

Павел I шәһәргә татар исемен Акмәчет кайтара, ләкин Павел I не үтергәннән соң урыслар яңадан шәһәргә Симферополь исемен бирәләр.

1944 елда Акмәчет шәһәреннән кырым татарлары сөргенлеккә җибәрелә.

1945 елда Симферополь Кырым Мохтари Җөмһүриятенең башкаласы статусын югалта.

1954 елда Кырым өлкәсе Украинага тапшырыла.

2014 елда Кырым кризисы һәм Кырым статусы турында референдумнан соң Кырым Акмәсҗит башкаласы белән Русия Федерациясенә кире кайтарыла.

Хәзер Акмәчет шәһәрендә Кырымтатар Милли Мәҗлесе урнаша.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Акмәсҗит Кырым ярымутравында, Салгир елгасында урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллары төене.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Уртача еллык температура — +10,8 °C
  • Уртача еллык җил тизлеге — 4,4 м/с
  • Уртача еллык һава дымлылыгы — 74 %
Акмәсҗит климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 20,4 21,9 28,7 31,5 34,2 37,7 39,3 39,5 37,2 33,3 28 25,4 39,5
Уртача максимум, °C 3,9 4,7 9,1 15,9 21,4 25,7 28,9 28,7 23,1 17 10,4 5,6 16,2
Уртача температура, °C 0,2 0,4 3,9 9,9 15,1 19,5 22,3 22 16,9 11,3 5,8 2 10,8
Уртача минимум, °C −2,9 −3,2 −0,2 4,8 9,5 13,9 16,5 16,1 11,6 6,8 2,2 −1,1 6,2
Абсолют минимум, °C −26 −30,3 −18,4 −11,1 −8,4 0,7 3,6 3,8 −5,1 −11,4 −21,7 −23,2 −30,3
Явым-төшем нормасы, мм 39 36 37 34 34 58 46 52 42 42 49 45 514
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[2] 1926[3] 1939[3] 1959[4] 1970[5] 1979[6] 1989[7] 2001[8]
49 078 86 145 142 634 187 623 249 053 301 505 343 565 363 597

Милли состав (2001): урыслар — 66,7%, украиннар — 21,3%, кырымтатарлар — 7,0%, беларуслар — 1,1%.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Киев районы
  • Тимер юл районы
  • Үзәк районы

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәрдә туган күренекле кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Бу торак пункт Русия һәм Украина арасында территориаль бәхәс астында торган Кырым ярымутравында урнашкан. Ярымутрауны фактик рәвештә контрольдә тотучы Русия Федерациясенең административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Җөмһүрияте һәм Акъяр федерация әһәмиятендәге шәһәре урнаша; Украина административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Автономияле Җөмһүрияте һәм Акъяр махсус статуслы шәһәре урнаша.
  2. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1424
  3. 3,0 3,1 http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php
  6. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php
  7. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php
  8. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=01&rn=01101&id=&botton=cens_db