Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Başkortstannıñ Rus däwlätenä quşıluı битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү
Уфа. Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуы монументы.
Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуы тарихи акча.

Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуы — руслар Казан, Әстерхан, Себер ханлыкларын басып алганнан соң, 1552-1557 елларда башкортларның Килешү нигезендә Русия патшалыгына керүе.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XVI гасыр урталарында тарихи Башкортстан территориясе — Нугай Урдасы, Әстерхан, Казан һәм Себер ханлыклары - дәүләтләре составына ингән булган. Мондый күренеш башкорт кабиләләренең Мәскәү подданствосын бер вакытта алу мөмкинлегенә аяк чалган һәм процесны кыенлаштырган, озакка сузган.

1552 елда Казан ханлыгын буйсындырган патша Иван IV башкортларга Рус дәүләтенә үз теләкләре керү белән кушуы белән мөрәҗәгать иткән.

Шул ук вакытта Нугай Урдасында XVI гасыр уртасында сәяси тотрыксыз ситуация булган. Иске Казан ханлыгына ингән башкорт җирләренә нугай мирзалары һәм себер хакимдар кул сузудан тартынмыйлар. Региондагы табигый хәл афәтләр, ачлык һәм тагун (чума) чире, белән катмарлаштыра, әйе, биләмәләрнең үзара таркаулык сугышлары башланган. XVI гасырның икенче яртысына нугайлар Башкортстан территориясеннән Идел һәм соңыннан эчендә көнбатышка, Кубань юнәлештә, яисә көньякка, Каспий һәм Арал диңгезләре районына күчеп китәләр.

Халык җыеннарында башкорт ырулары вәкилләрен һәм алар сайлаганнар, сөйләшүләр алып бару максатында, башта Казанга, ары Мәскәүгә барган.

1554-1557 елларда Казандагы патша наместнигы бояр А. Б. Горбатый-Шуйский белән элек Казан ханлыгының иске подданныйлары — төньяк-көнбатыш башкортлары — байлар, бүләр, гайнә, ирәкте, каратабын, уран, ары үзәк — мең юрматы һәм, көньяк-көнчыгыш — бөрҗән, кыпчак, тамъян, үсәргән, көнчыгыш кабиләләре — табын, көлә вәкилләре сөйләшүләр алып барган.

Башкортларның Рус дәүләтенә инүене йомгаклау этабы 1557 елда илчеләрнең Мәскәүгә барган һәм анда мәскәү влачлар белән сөйләшүләр оештырылуы, башкортларның Иван IV-нән Жалованный грамоталар алуы белән тәмамланган. Грамоталарда кушылуның төп шартлары тасвирланган, башкорт кабиләләренең башлыклары тархан һәм кенәз, кайберләре староста дәрәҗәсенә лаек булган. Патша Иван IV-нең Грамоталары - Рус дәүләте белән башкортлар арасында башкортларның Русия дәүләтенә керүе турындагы Килешүе.

Җаек арты башкортларның бер өлеше (төньяк-көнчыгыш) Русия гаскәрләренең Күчем хан варислары белән бәрелешләр барышында, ягъни XVI гасыр азагында — XVII гасыр башында, Себер ханлыгы арасыннан җир югалгач, Рус дәүләтенә ингән.