Барда районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Барда районы latin yazuında])
(Barda rayonı битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Барда районы
Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png
Байрак
Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG
Герб
Башкала Барда авылы
Халык исәбе 25 059 (1 гыйнвар 2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1926
География
АТБ Пирем крае
Мәйдан 2,382 квадрат километр
Координатлар 56.9°N 55.7°E Edit this on Wikidata


Барда муниципаль районы (рус. Бардымский район) – Пермь краеның көньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы – 2382 км². Район үзәге – Барда авылы.

Халык саны: 27,8 мең кеше. Халыкның 97 % – татарлар-башкортлар (2002 ел халык санын алу[2]) тәшкил итә.

Район җире Тол елгасы һәм аның кушылдыгы Барда елгасы бассейнында урнашкан.

Урман, болын[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район территориясендә 8 ботаник табигать истәлеге һәм Тол заказнигы бар. Ботаник табигать истәлекләре арасында: Чаганлы тау – биредә иң төнъяк чаган урманы урнашкан, Имәнлек (Сараш имәнлеге) – төнъякта урнашкан имәнлек вәкиле, Сараш нарат-имән урманы – Пермь өлкәсендәге котыпка иң якын имән урманы, Барданың чияле тавы, Кызыл Яр тавы – урман-дала реликт (борынгы) комплекс. Район 1926 елның 4 ноябрендә оештырылган. 1962 елның февралендә бетерелгән, 1965 елның 12 гыйнварендә кабат торгызылган. Уса өязе Пермь губернасының Барда, Сараш, Елпачиха, Шермеит, Печмән, Крыловка (өлешчә), Покров-Ясыль (өлешчә) волостьлары нигезендә оештырыла. 1926 елда район 23 авыл советына, карый торган 132 торак ноктасыннан, 9749 хуҗалыктан һәм 43804 кешедән торган. 1938 елның октябрендә район Пермь өлкәсе составына кергән.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районга 12 авыл җирлегенә буйсынган 63 торак ноктасы керә:

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Барда районының иң зур торак урыны – Барда авылы. Барда авылында район халкының өчтән бер өлеше яши (10 мең кеше). Хезмәт яшендәге кешеләр 46% тәшкил итә, хезмәт яшенә кермәгәннәр – 27%.

Халык саны
2002[3]2006[4]2007[4]2009[5]2010[6]2011[7]2012[8]2013[9]2014[10]2015[11]
27 90427 50027 50027 66325 53825 58825 43125 24925 17224 700

Милли состав[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Борынгыдан килгәнчә, Барда төбәге халкы башкорт сословиясендә торган. Шуңа күрә хәзер дә халыкның бер өлеше үзен башкорт итеп яздыра. Ләкин бер үзенчәлек бар: алар туган телләре итеп мотлакъ татар телен таныйлар (1989 ел сан алу вакытында – 98 процент). Авыл һәм район җирендә татар теле өстенлек итә. Сан алу буенча милли состав:

Ел башкортлар татарлар урыслар барлыгы
кеше
1989 85,1% 4,9% 8,3% 29 320
2002 59,5% 32,3% 7,2% 27 904
2010 55,3% 36,1% 7,4%

Сан алу буенча татар һәм башкортларның нисбәте:[12]

ел башкортлар
кеше
башкортлар
%
татарлар
кеше
татарлар
%
барлыгы
кеше
1926 29 145 87,7% 3 415 10,2% 33 223
1959 28 248 88,6% 3 625 11,3% 31 873
1979 27 799 94,7% 1 556 5,3% 29 355
1989 24 951 94,5% 1 459 5,5% 26 410
2002 16 606 64,8% 9 025 35,2% 25 631
2010 13 846 55,3% 9 022 36,1%

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Барда муниципаль районында 19 уку йорты исәпләнә, шул исәптән этномәдәни (татар) мәгариф эчтәлеге компоненты белән – 15 (79 %). 4 меңгә якын бала укый. Крайда бердәнбер Милли (татар) гимназиясе, махсус (коррекцион) мәктәп, ПУ-84 һәм аның базасында эшчәлек иткән Чайковски сәнәгат-гуманитар көллият (ЧПГК) филиалы. Казан социаль һәм гуманитар белемнәр институты шулай ук Барда районын уңышлы каплатуга ирешкән. Барда районының уку йортларында 30% якын Татарстан вузларын тәмалаучылар тәшкил итә. Татар теле һәм әдәбияты укытучыларының 80%ка якыны Татарстанда белем алган.

Матбугат һәм ТВ[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бардада 1931 елдан “Таң” газетасы[13] чыга, русчага дубляж формасында “Рассвет” газетасы чыгарыла. Газетаның редакциясе каршында газет-китап нәшрияты эшли. 1991 елдан 2000 елга кадәр татар телендә 18 әдәби китап чыгарылган.[14] 2005 елны «Тол буйлары» һәм «Нурлы Барда» газеталары чыга башлый.

Барда районында туганнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://barda1.ru/administraciya/
  2. 2,0 2,1 Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года
  3. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. әлеге чыганактан 2012-02-03 архивланды.
  4. 4,0 4,1 Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (погрешность 50 человек) годов. әлеге чыганактан 2015-01-25 архивланды. 2015-01-25 тикшерелде.
  5. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. әлеге чыганактан 2014-01-02 архивланды. 2014-01-02 тикшерелде.
  6. ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края. әлеге чыганактан 2014-09-10 архивланды. 2014-09-10 тикшерелде.
  7. Пермский край. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2014 годов
  8. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. әлеге чыганактан 2014-05-31 архивланды. 2014-05-31 тикшерелде.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). әлеге чыганактан 2013-11-16 архивланды. 2013-11-16 тикшерелде.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. әлеге чыганактан 2014-08-02 архивланды. 2014-08-02 тикшерелде.
  11. Численность постоянного населения Пермского края по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год. әлеге чыганактан 2015-03-24 архивланды. 2015-03-24 тикшерелде.
  12. А.В. Черных. «Народы Пермского края. Культура и этнография» – Пермь: Издательство «Пушка», 2007
  13. web-версия газеты «Расвет»
  14. http://barda-perm.narod.ru/barda/barda-01.htm Барда районы сайты, 2000 ел мәгълүматы