Дәрбәнт

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Därbänt битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү
Дәрбәнт
Дәрбәнт (Русия)
Дәрбәнт
Дәрбәнт (Дагстан)
Дәрбәнт
Герб
Герб
Ил Русия
Федерация субъекты Дагстан
Координатлар 42°04′09″ т. к. 48°17′45″ кч. о.HGЯO
Сәгать кушагы UTC+3
Автомобиль коды 05
ГАТОБК коды 82 410 000 000
ОКТМО коды 82 710 000 001

Дәрбәнт (рус. Дербент, әзери. Dərbənd, Дәрбәнд, лезг. Кьвевар, авар. Дербенд, Фарсыча: دربند, Darband) — Дагыстан республикасында урнашкан борынгы шәһәр.

Җәгърафия[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Дәрбәнт Хәзәр диңгезенең көнбатыш ярында, Рубас елгасы тамагыннан төньяктарак урнашкан. Дәрбәнт янында Кавказ таулары диңгезенә бик якын килә — диңгез һәм таулар арасында 3 километрлы тигезлек полосасы гына кала — бу урын Дәрбәнт үтү юлы яки Каспий капкасы дип атала.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Дәрбәнт климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек
Абсолют максимум, °C 17,0 25,0 18,0 24,0 31,0 41,0 38,0 40,0 34,0 27,0 23,4 19,0
Уртача максимум, °C 5,0 4,3 7,5 13,2 19,4 24,6 27,9 27,5 23,3 16,7 11,6 7,7
Уртача температура, °C 2,7 2,0 5,0 10,2 16,1 21,4 24,7 24,2 20,0 13,8 9,2 5,3
Уртача минимум, °C 0,6 −0,2 2,8 7,4 12,7 17,7 21,3 20,7 16,6 10,9 6,7 3,1
Абсолют минимум, °C −14 −10,9 −14 0,1 1,9 10,0 12,9 9,0 6,0 −1 −3,9 −12
Явым-төшем нормасы, мм 13 21 19 12 16 17 34 16 26 34 18 29
Су температурасы, °C 4,1 3,2 4,9 9,7 15,2 21,1 24,8 25,4 22,0 16,9 11,3 6,6
Чыганак: ЕСИМО http://www.webcitation.org/69g2ueffv

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Якынча б.э.к VIV гасырларда биредә массагет кабиләсе кешеләре торган урыны урнашкан. Якынча б.э.к. II гасырда биредә Чола исемле шәһәр корыла, соңрак ул массагет дәүләтенең башкаласына әверелгән. Б.э. I гасырда Чола, бөтен массагет дәүләте белән Кавказ Албаниясенең вассаллык бәйлелеккә эләгә.

VI гасырда шәһәр Сасанидлар хакимиятенә буйсындырылган. VI гасырның азагында Хосров Әнүширван шахы тарафыннан Чола ныгытмасы үзгәртеп төзелә һәм аңа Дәрбәнт исеме кушыла.

630-елларда шәһәр хәзәрләр тарафыннан басып алына.

652 елда шәһәр Гарәп хәлифлегенә кушылган. Шәһәрда мәчетләр төзелгәннәр, торучыларның зур өлеше исламга күндерелгән. VIII гасырда Дәрбәнт — зур хәрби-сәяси үзәк, биредә хәлифнең калгае резиденциясе урнашкан. VIII—Х гасырларда Дәрбәнт диңгез сәүдәсе үзәге, Каспий портларының иң мөһиме булып торган.

1071 елда шәһәр сәлҗүк төрекләре тарафыннан алынган. Монголлар тарафыннан басып алынган Дәрбәнт (13 гасыр) таркалышка төшкән. 16—18 гасырларда шәһәр Персия дәүләте составында булган.

1722 елда шәһәр Пётр Іның Фарсы явы нәтиҗәсендә Русигә кушылгән, әмма 13 ел үткәч, Гәнҗә килешүе буенча, Персиягә кайтарылган. 1743 елдан — Дәрбәнт ханлыгы башкаласы. 1796 елда урыслар тарафыннан басып алынган, ә 1813 елда, Гүлистан солых килешүе буенча Русия империясенә кушылган.

1840 елдан — Каспий өлкәсе, 1846—1860 елларда — Дагстан губернасы үзәге. 1898 елда Дәрбәнткә тимер юл килә.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1856[1] 1897[2] 1926[1] 1939[1] 1959[3] 1970[4] 1979[5] 1989[6] 2002[7] 2010[8]
~13 900 14 649 ~23 100 ~34 100 47 318 57 192 69 575 78 371 101 031 119 200

Милли состав (2010 ел): лезгиннар — 33,7%, әзериләр — 32,3%, табасараннар — 15,8%, даргиннар — 5,6%, урыслар — 3,7%, агуллар — 3,1%.[9]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]