Эчтәлеккә күчү

Kallistrat Jakov

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Kallistrat Jakov latin yazuında])
Kallistrat Jakov

komi. Жаков Пальӧ Кальӧ

rus. Каллистрат Жаков
Tuu datası

18 (30) sentäber 1866

Tuu urını

Räsäy imperiäse, Vologda gubernası, Ust-Sısolsk öyäze[en], Davpon

Ülem datası

20 ğinwar 1926 (59 yäş)

Ülem urını

Latviä Respublikası[d], Riga

Watandaşlıq

Россия байрагы Räsäy imperiäse

Belem

Sankt-Peterburg İmperator universitetı[d]

Eşçänlek töre

etnograf, fälsäfäçe, yazuçı

Kallistrat Jakov, Kallistrat Falaleyeviç Jakov (komi. Жаков Пальӧ Кальӧ, rus. Каллистрат Фалалеевич Жаков; psevdonimnarı: «Palaley Kalö», «Gara-mort» (komi. «Палалей Кальö», «Гара-морт»)[1]; 1866 yılnıñ 18 [30] sentäbere, Räsäy imperiäse, Vologda gubernası, Ust-Sısolsk öyäze[en], Davpon — 1926 yılnıñ 20 ğinwarı, Latviä Respublikası[d], Riga) — komi çığışlı urıs fälsäfäçese[en][2], ädäbiät belgeçe[ba] häm yazuçı; Sankt-Peterburg psixonevroloğiä institutı[en] professorı (1911 yıldan), Tartu (Yuryev) universitetı[en] fälsäfä professorı wazifaların başqaruçı (1919 yıldan).

Leonid Andreyev[en], Födor Dostoyevskiy, Anton Çexov häm başqalarnıñ ädäbi täcribäläre turında äsärlär siklı avtorı. «Limitizm»nıñ möstäqil gnoseologik konsepsiäsen eşläwçe, anda tanıp belü teoriäsendä «çik» töşençäsen yañadan añlağan; bolşevik materializmı häm marksizmnıñ açıq tänqitçese.

Biografiäse

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Vologda gubernasında Ust-Sısolsk şähäre yanındağı Davpon awılında tuğan (29.8.1961 yıldan — Sıktıvkar çigendä). Komi çığışlı krestyan ğailäsendä unberençe bala bulğan[3][4]. Kallistrat Jakov üzen komi xalqınnan çıqqan keşe itep añlağan, şul uq waqıtta ul urıs xalqı yazmışı turında küp yazğan häm «urıs ideyası[en]» konseptın eşläwçelärneñ berse bulğan.

1879 yılda Ust-Sısolsk öyäz uquxanäsen, 1884 yılda Totma uqıtuçılar seminariäsen[d] tämamlağan. 1885 yıldan Wätke gubernasınıñ Xolunitsa zavodında[d] qara eşçe bulıp eşlägän.

1891 yılda Sankt-Peterburg urman institutına[ba] uqırğa kergän, läkin awır tormış arqasında anı qaldırğan. Zaonika pustınendä[d] monax bulırğa omtılğan, läkin din täğlimatı dogmatlarınnan ayırılıp torğan irekle fikerläwe öçen annan quwılğan.

1896 yılda Kiev universitetınıñ[uk] fizika-matematika fakultetı studentı bulğan, ä ber yıldan soñ tarix-filologiä fakultetına küçkän. Annarı ul Sankt-Peterburg universitetına[d] küçkän, anı 1901 yılda tämamlağan. Magistrlıq dissertatsiäsen yaqlağannan soñ universitetnıñ tarix-filologiä fakultetında uqıta başlağan.

Anıñ ädäbi, fänni häm pedagogik eşçänlege 1908 yılnıñ 15 fevralendä açılğan Sankt-Peterburg psixonevroloğiä institutı[en] belän bäyle, anda ul 1917 yılğa qädär uqıtuçı bulıp eşlägän. 1911 yılda professor bulğan.

Oktäber revolütsiäsennän soñ berençe waqıtların Peterburgta yäşägän. 1917 yılnıñ dekäberennän 1919 yılnıñ yazına qädär Pskovta yäşägän, anda uqıtuçı häm tabib bulıp eşlägän. 1919 yılnıñ avgust axırında Jakov Valgağa küçengän, ä sentäberdä Tartu universitetınıñ fälsäfä professorı wazifaların başqaruçı itep bilgelängän. 1921 yılnıñ 1 iyülenä qädär Tartu universitetında lektor bulıp eşlägän. 1921 yılnıñ axırında Jakov Rigağa küçengän. Anda ul awır iqtisadi şartlarda yäşägän, berdänber kereme fälsäfä buyınça leksiälär bulıp qalğan. 1926 yılnıñ 20 ğinwarında Riga şähär xastaxanäsendä bawır yaman şeşennän wafat bulğan. 1990 yılnıñ 19 dekäberendä Jakovnıñ tuzanı Sıktıvkarnıñ Üzäk ziratında yañadan cirlängän.

Ädäbi eşçänlege

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XIX ğasır axırında yaza başlağan. Anıñ «Tönyaqqa Pam Burmortnı ezläp» (1905) oçerklar kitabı tanılu alğan. İñ zur äsäre anıñ 4 öleştän torğan «Tormış räweşe aşa» (1912—1914) isemle avtobiografik poveste bulğan. 1911 yılda komilarnıñ İskor[en] şähärçegen nuğaylardan saqlaw turındağı riwäyät nigezendä «Patşa Kor» poemasın bastırğan[5]. Şulay uq «Biarmiä» (1916) epik poemasın yazğan. Jakov äsärlärenä Maksim Gorkiy, Aleksandr Blok, Valeriy Brüsov[en], Pavel Bajov[en] häm başqa ädäbiätçılar uñay bäyälär birgännär. Jakov küp kenä yaqtaşlarına, şul isäptän böten dönyağa tanılğan sotsiolog Pitirim Sorokinğa[en], mädäniättä nıqlap urnaşırğa yärdäm itkän.

Jakov küpqırlı fiker iäse bulğan häm materializmnan häm ateizmnan dini mistitsizmğa evolütsiä uzğan. Ul limitizm isemle fälsäfi täğlimatnı tudıruçı bulıp tora. Limitizm nigezläre anıñ «Gnoseologiädä häm tanıp belü tarixında üzgäreşle häm çik teoriäse» (1904) digän berençe fälsäfi xezmätendä salınğan. «Sänğät-fälsäfi tänqit»kä küp urın birelgän. Bu janrda ul «Leonid Andreyev[en] häm anıñ äsärläre (Fälsäfi tänqit täcribäse)» (1909), «İvan Karamazov[en]. Dostoyevskiynıñ „Bertuğan Karamazovlar[en]“ romanına fälsäfi añlatma birü omtılışı» (1909) h. b[6].

Fälsäfi qaraşları

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Jakovnıñ fälsäfi qaraşların formalaştıruğa alman klassik fälsäfäse köçle yoğıntı yasağan. Jakov, ayırım alğanda, urıs fälsäfäse üseşe mäs’äläsen aña alman yoğıntısı prizması aşa öyrängän. 1915 yılnıñ yazında ul Valk şähärendä «Almaniäneñ ruxi mädäniäte häm urıs fälsäfäse» temasına leksiälär qısqaça siklı uqığan.

Jakovnıñ limitizm fälsäfäsendä tabiğät turındağı mäğlümatlarnı tulılandırunıñ häm anıñ qanunnarın çığarunıñ tuqtawsız protsessı näticäsendä çikkä çiksez omtılu turındağı tezis açıla. Gnoseologik yaqtan, belem çigen qapşap tabu omtılışı härwaqıt «iksez-çiksez tupik»qa äylänä. Fälsäfäneñ qapma-qarşı ağımnarı ber-bersenä antitezisqa tezis bularaq qarıylar häm här däwerdä sinteznıñ yaña täcribäsendä tatulaşu tabalar. Fälsäfäneñ burıçı yaña sintezlarnı açıqlaw maqsatında törle fänni distsiplinalar arasında konseptual’ bäyläneşlär urnaştırudan ğibärät.

Jakovnıñ limitizmı fälsäfi, tabiği häm humanitar belemnärne dini küzallawlar belän sintezlawnıñ üzençälekle omtılışı bulıp tora: urıs dini fälsäfäsen[fr] gnoseologik teoriälärneñ ul waqıttağı yaña nigezlämäläre belän kileşterü omtılışı. Gruzenberg fikerençä, Jakov panlogizm[de] aldan xäbärçese bulıp çığa.

İskärmälär

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Жаков Каллистрат Фалалеевич < Знаменитые люди района < Краеведческая карта Сыктывдина | syktyvdincbs.ru.
  2. ↑ Емельянов Б. В. Жаков Каллистрат Фалалеевич // Русская философия. Энциклопедия. Изд. второе, доработанное и дополненное. Под общей редакцией М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. — М., 2014, C. 191.
  3. ↑ Письма коми ученых Юрьё Вихманну как историко-литературный источник (К. Жаков, В. Налимов, В. Лыткин) 2021 елның 24 июнь көнендә архивланган // К. Ф. ЖАКОВ: ГРАНИ ТВОРЧЕСТВА. Коллективная монография. Сыктывкар, 2018. 309 с. ISBN 978-5-906394-41-5
  4. ↑ Сергей Баранов. Жаков Каллистрат Фалалеевич. Сетевое издание «Культура в Вологодской области». 2021-06-23 тикшерелгән.
  5. ↑ Чагин Г. Н. Историческая традиция эпической поэмы К. Ф. Жакова «Царь Кор» // Евразийский вестник гуманитарных исследований. — 2015. — № 1 (2). — С. 130
  6. ↑ Емельянов Б. В. Жаков Каллистрат Фалалеевич // Русская философия. Энциклопедия. Изд. второе, доработанное и дополненное. Под общей редакцией М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. — М., 2014, 191.

Ädäbiät

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Канев С. Н. Каллистрат Жаков: жизнь и судьба: [писатель, философ, историк, этнограф, фольклорист]. — Сыктывкар, 1990. — 20 с.
  • Югов С. А. Каллистрат Фалалеевич Жаков // Север. — 1992. — № 7. — С. 135—146.
  • Ванчугов В. В.[d] Жаков // Новая философская энциклопедия[d] : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин[ky]. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
  • Русская философия: Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. — М.: Алгоритм, 2007. — С. 171.
  • Kovalchuk S.[d] Kalistrat Zhakov. Ideas of Limit Philosophy. — Proceedings of the Latvian Academy of Sciences, Section A, 1999. — Vol. 53. — № 4/5/6. — pp. 74–78 (in Latvian).

Sıltamalar

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Kallistrat_Jakov&oldid=4449925