Sarı Räsäy
Sarı Räsäy (rus. Желтороссия) — XIX—XX ğasırlar çigendä qaralğan Räsäy imperiäseneñ tormışqa aşmağan kolonial’ proyektı[1].
Sarı Räsäy töşençäsen berençe tapqır jurnalist İlya Levitov[en] qullanğan, ul bolay dip yazğan: «Sarı Räsäy digändä min urıs elementı sarı rasa belän quşılğan territoriäne añlıym, bigräk tä Baykaldan Tın okeanğa qädär suzılğan territoriäne. Bu territoriä Räsäydän izolätsiälängän kebek häm anıñ belän nindider urtaqlıq bar»[2].
Köçsezlängän Çiñ Qıtayınnan anıñ tönyaq-könçığış cirläreneñ öleşen, ayırım alğanda Mancuriäne quşu häm alarnı urıslaştıru[en], kazaklarnı häm urıs krestyannarın küçerü xisabına da, cirle xalqınıñ küpläp xristianlıqqa küçüwe xisabına da planlaştırılğan.
1898 yılğı Räsäy-Qıtay konvensiäsennän[en] soñ Räsäy üz faydalanuwına Kwantuñ ölkäsen[zh] alğan, Qıtay-Könçığış timer yulın[en] (QKTY) häm Könyaq Mancuriä timer yulın[en] tözägän. Şaqtıy däräcädä urıslaştırılğan Harbin häm Dalniy[en] şähärlärenä nigez salınğan, 1901 yılda Port-Arturda[en] xärbi-diñgez bazası ambitsioz tözeleşe başlanğan. 1900 yılda, Yihetuan kütäreleşe[en] basılğannan soñ, Mancuriä urıs ğäskärläre tarafınnan okkupatsiälängän.
Ämmä Räsäyneñ maqsatları şul uq territoriälärgä imperiä däğwaların beldergän Yaponiä mänfäğätläre belän qarşılıqqa kergän. Räsäy-Yaponiä suğışı näticäläre buyınça Yıraq Könçığışta Räsäy ekspansionist proyektı tämam cimerelgän; Räsäy Port-Arturnı yuğaltqan, Yaponiägä şulay uq Liaodoñ yarımutrawın arendalaw xoquqın häm Könyaq Mancuriä timer yulın birgän.
1932 yılda Yaponiä xakimiäte Mancuriädä Mancou-guo?! marionetka däwlätenä nigez salğan, anıñ sostavına Harbin da kertelgän. 1935 yılda SSRB Yaponiägä QKTY satqan.
İskärmälär
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- ↑ Русский архипелаг — Дальневосточный проект Российской Империи. әлеге чыганактан 2016-03-24 архивланды. 2016-01-02 тикшерелгән.
- ↑ М.Ларюэль «Жёлтая опасность» в работах русских националистов начала века.
Ädäbiät
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Ходяков М. В.[ru] «Желтороссия конца XIX — начала XX века в геополитических планах русской военной элиты». СПб., 2018.
- Левитов И. С.[en] «Желтороссия, как буферная колония». СПб., 1905.
- Романов Б. А.[ru] «Россия в Маньчжурии (1892—1906). Очерки по истории внешней политики самодержавия в эпоху империализма» / Под ред. В. Ю. Визе и Р. Л. Самойловича: Изд.-во Ленинградского Восточного Института, 1928.