Төхфәт Янәби

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Төхфәт Янәби latin yazuında])
(Töxfät Yänäbi битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Төхфәт Янәби
Төхфәт Йәнәби
Т.Янаби.jpg
Туган телдә исем Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин
Туган 14 февраль 1894(1894-02-14)
Янәби-Урсай, Бәләбәй өязе, Ɵфə губернасы
Үлгән 10 июль 1938(1938-07-10) (44 яшь)
Ɵфə
Милләт башкорт
Ватандашлыгы Русия империясеPəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар ҖɵᴍhүриᴙтеCəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе
Һөнәре язучы, шагыйрь, мөхәррир
Ата-ана
  • Кәлимулла (әти)

Commons-logo.svg Төхфәт Янәби
Төхфәт Йәнәби
Викиҗыентыкта

Төхфәт Янәби (тәхәллүс, чын исеме Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин, баш. Төхфәт Йәнәби, Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин) – шагыйрь, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе.Тәхәллүсне туган авылы (Янәби-Урсай) исеменнән алган.

Тәрҗемәи хәле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1894 елның 14 февралендә Ɵфə губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Миякә районы) Янәби-Урсай авылында туган. Белемне туган авылында, Стәрлебашта Гали хәзрәт мәдрәсәсендә, Ырынбурда («Хөсәения» мәдрәсәсенә кабул ителмәгәч) Заһидулла хәзрәт мәдрәсәсендә ала.

1917 елга кадәр Актүбә тирәсендәге бер авылда казакъ балаларын укыта, Ɵфəда пекарнәда камыр басучы булып эшли.

1917 елда хәрби хезмәткә алына, 1918 елда кире кайта. 1919 елда Кызыл гаскәргә языла. Бәләбәйдә сәяси бүлектә сәяси курсларда укый. 1920 елга кадәр район хәрби комиссариатында үгетләү-пропаганда бүлеге башлыгы булып тора. Шул елларда Мәскәүдә Свердлов исемендәге коммунистлар үнивирcиᴛиᴛендаа укый. Анда бер ел укыгач, Үсергән, Аргаяш ᴋанᴛуннарында фирка эшендә, җинаятьләрне эзләү бүлеге башлыгы булып хезмәт итә.

1924-1937 елларда «Башкортстан» газетасында башта сәркатип, соңыннан җаваплы сәркатип булып эшли. 1931-1932 елларда Мәскәүдә сәяси курсларда укып кайткач, Башкортстан язучылар берлегенең җаваплы сәркатибе вазыйфасын башкара. «Чәчән» (баш. Сәсән), «Яңалык» (баш. Яңылыҡ), «Сабан» (баш. Һабан), «Үктәбеp», «Ленин юлы» журналлары эшендә катнаша. 1938 елда сәясәт корбаны була. 1956 елда исеме аклана.

Иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төхфәт Янәби иҗат эшен фирка, шура һәм матбугат органнарында җаваплы эшләр башкару белән бергә алып бара. 1920 еллар башында шигырьләре, нәсерләре, хикәяләре газета-журнал битләрендә еш күренә башлый.

Т. Янәбинең беренче шигырьләрендә заман сулышын, илдәге үзгәрешләрне тоеп була. «Борылмалы юллар», «Баганалы юл буйлап», «Җиңүчеләр иле» кебек поэмалары шагыйрь иҗатының үсеш этаплары булып тора. Ул әсәрләрдә aвтыp яңа сәвит кешесенең җанлы образын гәүдәләндерә алган. Халык авыз иҗаты байлыгын, аерым алганда кобаер алымнарын кулланып, әсәрләрен халыкчан итүгә ирешә.

Т. Янәби поэзия һәм проза өлкәсендә бердәй иҗат итә. Нәсерләре, юмористик хикәяләре (мәсәлән, «Түбәсез өйләрдә», «Тәүге танышу», «Инспектор», «Көтүче Шәрәй», «Куылды») үзәгендә гади халык вәкилләре тора, аларны язучы зур ихтирам белән сурәтли.

Т. Янәбинең иҗат гомере зур түгел. Шулай да әдәбиятта сизелерлек мирас калдырды. Иҗтимагый-сәяси темага күп кенә әсәрләр язды, журналистикага багышланган «Фирка һәм авыл ярлылары», «Башкортстан вакытлы матбугаты» (1919-1929) хезмәтләре бар.

Файл:Мемориальная доска (Тухфат Янаби 1) на ул.К.Маркса 17-19 (Ɵфə).jpg
Ɵфəда Төхфәт Янәби 1932-1937 елларда яшәгән йорт (Карл Маркс ур. 17/19) диварына куелган истәлек тактасы

1936 елда Казанда «Җиңүчеләр иле» китабы чыга. «Сайланма әсәрләре», исеме аклангач, Ɵфəда ике мәртәбә (1958, 1969 елларда) нәшер ителә.

Китаплары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Батраклар өчен тәүге сабаклар. Публицистика. Ɵфə, 1925.
  • Батраклар өчен яңа законнар. Публицистика. Ɵфə,1926.
  • Эш чуагы. Шигырьләр. Ɵфə, 1926.
  • Яз бүләге. Балалар өчен шигырьләр. Ɵфə, 1928.
  • Фирка һәм авыл ярлылары. Публицистика. Ɵфə, 1928.
  • Авылдагылар. Хикәяләр. Ɵфə, 1928.
  • Чиртелгән кыллар. Шигырьләр һәм нәсерләр. Ɵфə,1930.
  • Борылмалы юллар. Поэмалар. Ɵфə, 1930.
  • Сайланма әсәрләр. Шигырьләр, поэма, хикәяләр. Ɵфə,1932.
  • Постта. Шигырьләр. Ɵфə,1934.
  • Соңгы яфраклар коелган чакта. Шигырьләр. Ɵфə, 1934.
  • Тәүге танышу. Хикәяләр. Ɵфə,1935.
  • Әсәрләр. Ɵфə,1936.
  • Җиңүчеләр иле. Шигырьләр. Казан, 1936.

Хәтер[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чыганак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәвит Башкортстаны язучылары (биобиблиографик белешмә). Ɵфə, 1988.

Сылтама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Башкортостан җɵмһүрᴎятсының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең ᴎᴫᴎкᴛepон бүлегендә
башка чыганаклар