Xäzär Qağanlığı

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Xäzär Qağanlığı latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Xäzär Qağanlığı, borınğı feodal däwlät.

7. yöz urtalarında Tübän İdel buyı häm Qawqaz aldı cirlärendä oyışa. Könbatış Törki Qağanlıq tarqalğannan soñ barlıqqa kilä. Nigez saluçı il başlıqları Törki Aşina ıruğınnan bula. Başqalası Sämändär, İtil (8. yöz başınnan) şähärläre.

Buysındırğan xalıqlar[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

7. yözneñ 2. yartısında Xäzär Qağanlığı Böyek Bolğar däwläten häm Sawir, Bäräncär qäbiläläre däwläti berläşmälären, İdel häm Don buylarında yäşäwçe xalıqlarnı (Bulğarlar, Bortaslar, Mordwalar h.b.), qayber Slaván qäbilälären (Polán, Severán, Vátiç, Radimiç h.b.) üzenä buysındıra. 8. yöz10. yöz başında, Xäzär qağanlığınıñ iñ yuğarı kütäreleş çorında, aña Qawqaz aldı töbäge, Azov Diñgeze buyı, Qırım yarımutırawınıñ zur öleşe, Könçığış Awrupanıñ Dniper buylarına qädär suzılğan dala häm urman qatnaş dal ölkäläre kerä.

Din[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ğäräp älifbası belän suğılğan "MusaAllanıñ päyğämbäre" yazulıxäzär täñkäse, Spillings xäzinäse.

8. yözdä İslam däwlät dine bularaq qabul itelä; 8. yöz axırı – 9. yöz başında idaräçe däirälär Yähüd dinenä küçä başlıylar. 10. yözneñ ikençe yartısınnan qabat Íslam dinenä qaytalar. Şulay uq waqıtta qağanlıqta Xristianlıq häm Karaimça Yähüd dine tarata, Täñreçelek häm başqa Mäcüsilek tä saqlana.

Xalıq[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Qağanlıq xalqı küçmä terlekçelek, iegençelek, baqçaçılıq (yözem üstärü) h.b. belän şäğellänä. İtil, Bäläncär, Sämändär h.b. şähärlärdä hönärçelek, säwdä eşe alğa kitä. Könçığış Awrupa, Urta Asía, Qawqaz artı il-xalıqları belän säwdä elämtäläre urnaştırıla.

Taríx[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ğäräplärneñ Qawqaz aldı häm Qara Diñgez buyı kiñleklärenä ütep kerü niäte belän başlağan yawları (653-765) Xäzär Qağanlığınıñ äkrenläp köçselenüenä kiterä. 735. yılğı zur ciñelüdän soñ idaräçe Aşina ıruınnan quyılğan qağannıñ däräcäse töşä, idarä Bolğar häm Xäzär aqsöyäkläre qulına küçä. 8. yöz axırı- 9. yöz başında Yähüd dine tarafdarı Obadia (Bulan qağan näselennän) täxetkä utıra häm Yähüdilär dine östänlek ala. Şunnan soñ Xäzär aqsöyäkläreneñ ul din belän kileşmägän ber öleşe, qänäğätsezlek belderep, baş kütärä. Ozaqqa suzılğan köräştä Obadia üz köndäşlären häm alarğa yärdämgä kilgän Macarlar ciñügä ireşä. Bu suğışlar häm Kiev kenäze Svátoslav I'neñ 964-965. yıllardağı yawları Xäzär Qağanlığın bölglenlekkä töşerä. 10. yöz azaqlarında Bäcänäk häm Uğız qäbiläläre Xäzär Qağanlığı cirlärenä basıp kergäç, däwlät bularaq ul yäşäwdän tuqtí. Tübän İdel buyındağı Saqsin şähäre häm Saqsi ölkäse küpeder waqıt möstäqıl yäşäwen däwam itterä.

Monı qa qara:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]