Эчтәлеккә күчү

Kareliä

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Kareliä latin yazuında])
Карелия
Байрак
Илтамга
Башкала Петрозаводск
Халык саны 609 071 (1 гыйнвар 2021) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 13 ноябрь 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы Мәскәү вакыты, UTC+03:00, Европа/Мәскәү
Рәсми тел рус теле
География
ИҖБ Россия
Мәйдан 172,400 км²
Координатлар 63.82°N 33°E Edit this on Wikidata
RU-KR Edit this on Wikidata
Карта
Икътисад
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары

Kareliä (Kareliä Cömhüriäte) (Karelça: Karjalan Tazavaldu, Urısça: Республика Карелия, Suomiça: Karjalan Tasavalta) Skandinaviädä, Aq Diñgezdä urnaşqan. Kürşeläre: tönyaqta Murmansk ölkäse, könçığışta Arxangelsk ölkäse, könyaqta Leningrad ölkäse, Vologda ölkäse, könbatışta Finländiä.

Tarixı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Borınğı Tarixı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kareliä territoriäsenda keşe mezolit däverennän yäşi başlağan. Alar balıq totu, awçılıq belän söğellängän. Bezneñ eranıñ 1 meñyıllığı azağında Karel muyıntığı wä Ladoga küleneñ tönyaında karellar, Ladoga wä Onega külläre aralığında vepslar, tönyağraq cirlärdä saamnar yäşägän. K.ga mil. 2 nçe meñyıllıq başlarında slavânnar kilep, igençelek, toz çığaru häm balı totu belän şöğellänä başlağannar. Kareliä territoriäse 9 ğasırdan 12 ğasır başınaça Borınğı Rus däwläte, soñraq Novgorod cömhüriäte qulı astında bulğan.

Yaña Yözläre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

18. yözdä Åbo şartnamäse buyınça Kareliä Rusiä İmperiäseneñ sostavına kerä.

Oktäber inqıylabınnan soñ Karellarnıñ Xezmät Kommunı oyıştırıla.

1923. yılda Karel ASSR oyıştırıla. 1940. yıldan anı Karel-Fin SSR dip atílar.

1941.- 1944. yıllarda Kareliä Finlandiä okkupaţiäsendä.

1956 Karel-Fin SSR Karel ASSR isemenä qayta.

Xäzerge Kareliä[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1991. 13. Nöyäberendä 'Kareliä Cömhüriäte' oyıştırıla.

Coğrafiäse[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kareliäneñ 85% cirendä urman üsä. Kareliädä 27,000 yılğa häm 60,000 kül. Alarnıñ iñ zur: Ladoga häm Onega (Suomiçä: Ääninen) külläre.

Demografiäse[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Millätläre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Karellar (11%), Urıslar (73%). Başqa Fin xalıqları: Vepslar, Laponlar, Finnar. Başqalar — böten SSSRdan kilgän törle millätle keşelär.

Telläre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Räsmi telläre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kareliädä 1 yä 2 räsmi tele: Bernçese — Urıs. İkençese — Karel yäisä Finça. 1940.qa qädär Karel tele räsmi tele bulğan, 1956.dan Fin tele Karellarnıñ räsmi häm ädäbi tele dip sanılğan, Karellarnıñ üz tele räsmi bulmağan. Soñğı yıllarda Kareliädä Rus tele räsmi dip sanıla. Karel häm Fin tele Latin älifbasın qullanıla.

Başqa telläre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kareliädä Veps, Saami tellär taralğan. Alar Karel häm Suomi tellärenä bik oxşaş.

Dinnäre[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Räsmi dine yuq.

Karellar: Pravoslavie, Xristianlıq qädär dini elementlari dä saqlanğan.

Ruslar: Pravoslavie, Ateistlar da bik küp.

Başqalar: Katolitsizm, Lüteran Xristianlığı, İslam, Yähüd dine

Säyäsäte[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Karel tele Latin älifbasını qullanıla. Ämmä xäzerge Duma qanunnarı bu älifba qarşı. Şuña kürä xäzergä Karel telen yazuı räsmi tügel, läkin xalıqta ul kiñ qullanıla.

Administrativ Bülüe[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kareliägä 15 rayon (rajon) häm 1 Moxtar Volost kerä.

İqtisadı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kareliädä 50 kiräkle mineral tabılalar. Kareliäneñ ağaç küläme — 807 million m³.

Mädäniäte[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Räsäyneñ ruxıy üzägennän berse — Valaam monastıre Kareliädä, Ladoga külen Valaam utırawında urnaşqan.

Sıltamalar[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Monı da qara[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Baltık buyı illäre
Estoniä | Finlândiä | Kareliä | Latviä | Litva