Orxon əlifbası

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Qızıl tiräsendä tabılğan yazulı taş

Borınğı Törki älifba (Küktörk (Göktürk)Orxon yazu) Törki teldä yazu öçen qullanıldı.

Törki älifba Törki awazlarnı bik tögäl bilgeläde, yazu yañğırışqa buysınğan buldı. Älifba 38 xäreftän tora, süz arada «:» bilgese qaldırıldı. Xäreflärneñ dürtese Törki suzıqlarnı bilgelädelär: [ı/i], [a/ä], [o/u], [ö/ü]. Ber xäref belän ike tartıq töre bilgelängäç, xäzerge Törki söylämnärendä dä alar almaşınıp yörilä: öçön/üçün, ikï/iki/ïki… Tartıqlarnıñ kübeseneñ ike xäref buldı, ber xäref tartıq awaznıñ qalın tören bilgeläw öçen, ikençese yomşağın (uñ yaqtağı räsemdä yomşaqlar hämzä belän bilgelände). Qızıq, elek tartıqlar suzıqnıñ qalın/neçkälegen bilgelädelär, xäzer isä kiresençä, tartıqnıñ qalın/neçkälegen suzıqlar bilgelilär, yäğni suzıqlarnıñ möximlege kütärelde. Xäzerge Tatarçada ı/i xärefe ikelände: ı/eí/i.

Xäreflär ağaç/taş östendä suğıp qaldıru öçen uñaylı. Yazu yünäleşe uñdan-sulğa taba. Bastırıp quyılğan taşta bulsa, yazu astan-öskä wä uñdan-sulğa taba bardı, xärefläre şul çaqta 90° äyländerelgän bula.

Tabılğan yazmalarnıñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısında yasalğan buldı. Yazmalar Orxon yılğasınnan başlap Dunay tılğasına xätle tabıldı.

İske Törki älfbanıñ çığışı äle çişelmägän mäs'älä bulıp tora. Qayber ğälimnär «Latín älifbası Törki älifbadan çıqtı» dip äytälär.

Əlifba[үзгәртү]

Orxon əlifbası (klassik zamanı)
Qullanış Xäreflär Transliterasiya häm transkripsiya
suzıqlar Old turkic letter A.png A /a/, /e/
Old turkic letter I.png I /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png O /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png U /ø/, /y/, /w/
tartıqlar basit tek sesli:
(¹) — kalın,
(²) — ince
Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png /b/ /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png /d/ /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png /g/ /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png /l/ /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png /n/ /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png /r/ /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png /s/ /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png /t/ /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png /j/ /j/
sadece (¹) — Q
sadece (²) — K
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png Q /q/ K /k/
çift
sesli
Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png -Z /z/
Old turkic letter NG.png -NG /ŋ/
birleşik + suzıq Old turkic letter ICH.png IÇ, ÇI, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png IQ, QI, Q /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OQ, UQ,
QO, QU, Q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ÖK, ÜK,
KÖ, KÜ, K
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ tartıq Old turkic letter NCH.png -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -NY /ɲ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -NT /nt/, /nd/
kelime bölme sembolü Old turkic letter SEP.png yuq
(-) — süz axırında äle



Monı da qara[үзгәртү]

Säxifälär[үзгәртү]