Kanal

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Kanal latin yazuında])
(Канал битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Korinf kanalı

Kanal, su kanalı (lat. canalis — torba, ulaq) yäki käriz (farsı كاريز‎) — cir suğaru yäki su marşrutların qısqartu öçen yasalma su yulı.

Maqsat[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Su kanalı ike maqsat belän tözelä:

  • suğaru öçen, su iltep tapşıru yäki su çitkä yünälderü öçen
  • transport maqsatınnan keşelärne yäki yök taşu öçen

Ğädättä kanallar ike maqsattan da eşlänä.

Sudnolar yöri torğan kanalnı tözü maqsatı - ike su basseynın yäki sulıqnı totaştıru, ike sulıq arasındağı yulnı qısqartu, sudnolar yöreşen tä'min itü, yök taşu, iqtisadi yaqtan tabışlı taşu yulların buldıru.

Ütkärgeç torbalardan ayımalı bularaq kanal yulı açıq itep tözelä.

Tarix[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

BEQ VI meñyıllıqta Mesopotamiädä berençe suğaru kanalları barlıqqa kilgännär.

Şul uq waqıtta Borınğı Misırda suğaru sistemaları tözelä başlağan, BEQ III-II meñyıllıqta ike ildä suğaru kanalları kiñ çeltäre buldırılğan.

Xättä Borınğı Misırda Urta diñgezgä ağuçı Nil quşıldığın Qızıl diñgez belän sudnolar yöri torğan kanal yärdämendä totaştırılğan dip farazı bar. Qızğanıçqa bu kanal qom dawılları näticäsendä çül qomı astında kümelgän.

1893 yılda Yunanstanda Korinf kanalı tözelgän.

SSRBda[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1940-1965 yıllarda SSRBda 2000 km ozınlığındağı magistral' kanallar tözelgän:

Taswirlama[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kanal töp sıyfatlamaları - forması häm kisemeneñ zurlığı, yäğni arqılı kiseme.

Kanalnıñ arqılı kiseme
Trapetsiä sıman Poligonal' Turıpoçmaq sıman Yarımtügäräk sıman
Поперечные сечения каналов Трапецеидальное.svg
Поперечные сечения каналов Полигональное.svg
Поперечные сечения каналов Квадратное.svg
Поперечные сечения каналов Полукруглое.svg

Yar poçmağı kanal barğan tufraqqa bäyle:

Taş, qıya tufrağı öçen nul'ga ireşä, qomlı tufraq öçen 3-3,5 citä.

Kanallardan su yuğaltu[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Kanallardan su yuğaltu buğa äylänü häm diwarları häm töbe aşa sarqu (filtrlanu) säbäple bula. Näq sarqu arqasında su yuğaltu şaqtıy zur bulırğa mömkin.

Qayçaqta sarqu kanal yanındağı tufraqnı sulandıra häm sazlandıra, taw şartlarında işelmä häm sillärgä kiterä.

Kanaldan su sarqu törläre
Su kütärelüe yuğındağı qaplanmağan kanalda Su kütärelüe belän, qaplanmağan kanalda Su kütärelüe yuğındağı qaplanğan kanalda Su kütärelüe belän, qaplanğan kanalda
Фильтрация воды из каналов 1.svg
Фильтрация воды из каналов 2.svg
Фильтрация воды из каналов 3.svg
Фильтрация воды из каналов 4.svg
1 — tufraq suı başlanğıç däräcäse
2 — ağıp taralu çige
3 — yüeşlänü zonası
4 — tamçı ağımı

Sıltamalar[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Гришин М. М. «Гидротехнические сооружения» — Учебник, части 2, 1979.