Гомуми чагыштырмалылык теориясе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Альберт Эйнштейн - Гомуми чагыштырмалылык теориясенең авторы, 1921

Гомуми чагыштырмалылык теориясе (tat.lat. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse, алман. allgemeine Relativitätstheorie) - геометрияле тартылу теориясе, Махсус чагыштырмалылык теориясен үстерә. 1915-1916 елда Альберт Эйнштейн тарафыннан бастырылган.

Гравитациянең Ньютон теориясен үзгәртү кирәклеге[үзгәртү]

Классик Ньютон тартылу теориясе буенча тартылу көче - ерак тәэсирле һәм бер мизгелдә һәрбер ерак ноктада тәэсир итә. Бу Махсус чагыштырмалылык теориясенә каршы килә, чөнки анда галәмдә иң зур тизлек - яктылык тизлеге була. Ньютон гравитациясе - инвариантлы түгел: табигать кануннары төрле хисап системаларында төрлечә баралар. Шуңа күрә Эйнштейн яңа теорияне - табигать кануннары һәр хисап системасында инвариантлы булсын өчен теорияне эзли башлаган. Нәтиҗәсендә Гомуми чагыштырмалылык теориясе барлыкка килгән.

Тасвирлама[үзгәртү]

Гомуми чагыштырмалылык теориясе буенча бөтенесе гравитация эффектлары көч яки кыр булып тәэсир итешү түгел, ә фәза-вакытның деформациясе сәбәпле барлыкка килә. Фәза-вакытның деформациясе масса-энергия булганлыктан килеп чыга.

Гомуми чагыштырмалылык теориясе буенча фәза-вакытның кәкрелеге аның эчендә матдәгә бәйле.

Гомуми чагыштырмалылык теориясе - күп тәҗрибәләрдә дөресләнгән, хәзерге вакытта иң уңышлы гравитациянең теориясе булып тора.

Фаразларын дөресләнү[үзгәртү]

Массивлы җисем янында геодезик сызыкларның тайпылышы
Кара тишек тирәсендә плазма әйләнүе

Гомуми чагыштырмалылык теориясенең фаразлары:

  • вакытның гравитацион әкренәйтеше,
  • гравитацион кызыл күчеш,
  • гравитацион кырда сигналның тоткарланышы

- соңрак тәҗрибәләрдә дөресләнгән,

  • читләтеп әле - гравитацион нурланыш.
  • Күп күзәтүләр Гомуми чагыштырмалылык теориясенең фаразы - кара тишекләр булуына күрсәтәләр.

Ләкин Гомуми чагыштырмалылык теориясе Квант теориясе белән бәйләү омтылышлары уңышлы булмаган һәм күп галимнарның хыялы: Гомуми чагыштырмалылык теориясе - Квант теориясенең классик чиге булуы - гамәлгә ашмаган.

Төп нигезләре[үзгәртү]

Гомуми чагыштырмалылык теориясе нигезләре

  • Инертлы масса (Икенче Ньютон канунында) гравитацион массасына тигез.
  • Инертлы масса гравитацион массасына тигез булуы сәбәпле, җисемнәр кәкрәнгән фәза-вакытның геодезик сызыклары буенча хәрәкәт итәләр.
  • Дүрт үлчәнешле фәза-вакытта интервал 10-компонентлы метрик тензор белән билгеләнә, бу интервал ярдәме белән геодезик сызыклар табыла.
  • Фәза-вакытның кәкрелеге аның метрикасы - метрик тензор белән билгеләнә.

Математик нигезләре - Эйнштейн тигезләмәсе[үзгәртү]

Эйнштейн тигезләмәләре кәкрәнгән фәза-вакытта булучы матдә үзлекләре фәза-вакытның кәкрелеге белән бәйлиләр.

(тигезләмәдә: сул якта - геометрия (дүрт үлчәнешле фәза-вакыт), уң якта - матдә)

R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},

биредә ~R_{\mu\nu} — Риччи тензоры (фәза-вакытның кәкрелеге тензорыннан килеп чыккан ~R_{\rho \mu \sigma \nu} )

R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},

~R — скаляр кәкрелек, ~g^{\mu\nu} - метрик тензор, һәм Риччи тензоры

R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},

~\Lambda — космологик даимие, ~T_{\mu\nu} - энергия-импульс тензоры, ~\pi — Пи саны, ~c — вакуумда яктылык тизлеге, ~G — Ньютон гравитацион даимие.

G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} - Эйнштейн тензоры

\varkappa={8 \pi G \over c^4} — Эйнштейн гравитацион даимие.

Әдәбият[үзгәртү]

  • Герман Вейль. Пространство. Время. Материя. Лекции по общей теории относительности. — М.: Изд-во УРСС научной и учебной литературы, 2004. 455 с.
  • Дирак П. А. М. Общая теория относительности М.: Атомиздат, 1978.
  • Фок В. А. Теория пространства, времени и тяготения / 2-е изд. М.: ГИФМЛ, 1961.
  • Толмен Р. Относительность, термодинамика и космология М.: Наука, 1974.
  • Пенроуз Р. Структура пространства-времени М.: Мир, 1972.
  • Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. М.: Мир, 1977. Том 1 Том 2 Том 3
  • Хокинг С., Эллис Дж. Крупномасштабная структура пространства-времени М.: Мир, 1977.
  • Визгин В. П. Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915). М.: Наука, 1981. — 352 c.
  • Визгин В. П. Единые теории в 1-й трети ХХ в. М.: Наука, 1985. — 304 c.
  • Р. Ф. Фейнман, Ф. Б. Мориниго, У. Г. Вагнер. Фейнмановские лекции по гравитации / Пер. с англ. А. Ф. Захарова. М.: Янус К, 2000, 296 с. ББК 33.313, Ф 36, УДК 530.12, ISBN 5-8037-0049-5.
  • С. Вейнберг. Гравитация и космология / Пер. с англ. В. М. Дубовика и Э. А. Тагирова, под ред. Я. А. Смородинского. Волгоград: Платон, 2000. 696 с. ISBN 5-8010-0306-1.[