Википедия:Кызыклы фактлар

Архив

Бу баш биттәге «белгән идеңме…» бүлеге архивы. Бүгенге көндә 80 чыгарылыш әзерләнгән.

1 • 2 • 3 • 4 • 5 • 6 • 7 • 8 • 9 • 10 • 11 • 12 • 13 • 14 • 15 • 16 • 17 • 18 • 19 • 20 • 21 • 22 • 23 • 24 • 25 • 26 • 27 • 28 • 29 • 30 • 31 • 32 • 33 • 34 • 35 • 36 • 37 • 38 • 39 • 40 • 41 • 42 • 43 • 44 • 45 • 46 • 47 • 48 • 49 • 50 • 51 • 52 • 53 • 54 • 55 • 56 • 57 • 58 • 59 • 60 • 61 • 62 • 63 • 64 • 65 • 66 • 67 • 68 • 69 • 70 • 71 • 72 • 73 • 74 • 75 • 76 • 77 • 78 • 79 • 80 • 81 • 82 • 83 • 84 • 85 • 86 • 87 • 88 • 89 •

1

Рәссам Иоганн Филипп Лемке Швеция короленең^[d] татарлар белән бәрелешен^[d] ясаган.
Татарстандагы Иннополис шәһәре Малайзиянең Сайберҗая шәһәре аналогы булып тора.
Төркиянең армия генералына 1915 елда әсирлектән качуда Чита мөселманнары да ярдәм иткән.
Татарстан мәктәпләренә «текбол» инновацион спорт төрен кертергә телиләр.
Зәй районында ике Олимпия уеннары чемпионы туган: Фёдор Симашев һәм Евгений Давыдов.
«Идегәй» дастанын чит телгә беренче булып балкар шагыйре тәрҗемә иткән.
Каракалпак җырчысы ― Миландагы дөньякүләм танылган La Scala^[d] сәхнәсендә җырлаган беренче үзбәкстанлы.
Палау башкаласы халык саны буенча дөньяда суверен дәүләтнең иң аз халыклы башкаласы булып тора.
Молдованың гагауз авылы гербы һәм флагына Татар чишмәсе сурәте урнаштырылган.
Монголиядә һәм Бурятиядә обо пирамидасы тирәли сәгать теле йөреше буенча өч мәртәбә әйләнеп узу йоласы бар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

2

Сөембикә манарасы яңа 1 сумлыкта

80 яшендә ерак дистанцияләргә йөзүче татар шагыйре 30 яшькә кадәр язылган шигырьләре өчен Дәүләт премиясе алган булган.
Эстония авылында концлагерь корбаннары истәлегенә мемориал урнаштырылган.
Борис Джонсонның карт бабасы кемалистлар тарафыннан җәзалап үтерелгән.
Чуашстан татарларының борынгы тарихы бар.
Рабит Батулла 85 яшендә кинода дебют ясый.
Россия банкы чыгарган яңартылган 1 мең сумлык банкнотада сурәтләнгән Сөембикә манарасына каршы чыгучылар табыла.
Кыш көне авылга машина белән керерлек юл булмау фабриканың киләчәк язмышын хәл итә.
Вокал педагогы булган татар кызына, таләпчәнлеге өчен, француз җырчылары «Моцартның тол хатыны» дигән кушамат таккан.
Воткинск мәчете ― Удмуртиянең бер көнгә дә ябылмаган мәчетләренең берсе.
1921 елда үсмер Җәлилне Ырынбурда караклар шайкасына кереп китүдән мәдрәсәнең элеккеге укытучысы саклап калган.
Елга исеме кушылган апалы-сеңелле кызлар ― Лена һәм Луара ― халык шагыйре һәм артисты булганнар.
Чаллы "пятачок"ларын яңарткан Әндереш кызы ике ел буе берьюлы өч газетаны җитәкләгән.
3 башкалада исемдәш татарча газеталар чыга: БРның Дүртөйле районындагысы, Мордовиядәгесе һәм Татарстандагысы.
Кыпчак таш балбаллары кыпчакларның бабалар культында кулланылганнар.
Русларның Ярославль өлкәсе территориясендә яшәүче субэтник төркемнәренең берсе үзләрен татарлардан килеп чыккан дип саныйлар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

3

Мәхәллә мәчете (Әлмәт)

2022 елда Британия тарихында беренче һиндстан чыгышлы шәхес премьер-министр итеп сайлана.
Янапай авылының икенче исеме авыл тирәсендә сазлыклар күп булу белән бәйле.
Свердловск өлкәсе мөселманнары 2023 елның 1 гыйнварына 6 Диния нәзарәтенә берләшкән (таркалган).
Әлмәтнең Беренче мәхәлләсенә теркәлү өчен СССР Министрлар Советы рәисе А, Н. Косыгин рөхсәт биргән.
Совет-фин сугышы өчен алган медале хәрби хирургны Бөек Ватан сугышында үлемнән саклап кала.
Википедия сайтында беркайчан да реклама куелмаган.
Муса Гәрәев ― ике тапкыр Советлар Союзы Герое исемен алучылар арасында иң яше булган яугир (22 яшьтә).
2010 елдан башлап, Румыниядә 5 майда Татар теле көне рәсми рәвештә бәйрәм ителә.
Тукай премиясен Себер язучыларыннан беренчесе 2002 елда, икенчесе 2023 елда алган.
2023 елның 3 маенда 13 яшьлек укучы Белград мәктәбендә 9 кешене пистолеттан атып үтергән.
Татар язучылары әсәрләрен тәрҗемә итүче татар теленең Төркиянең 18 университетында укытылуын хәбәр итә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

4

Теләче көрәшчесе бәйгеләрдә 36, Лениногорскиныкы 50 җиңел машина откан.
Атаклы курайчының туган авылында аңа багышлап, халык музыка уен коралына һәйкәл куелган.
Леди Гаганың тормышын порнопародиядә яктыртканнар.
Япония мангасы хыял, хыянәтчелек һәм үч алу турында сөйли.
2023 елның маенда чыккан янгын авылның Җәмигъ мәчетенә берничә метр җитәрәк туктап калган.
Драм-энд-бейс биючесе микроикътисад буенча эрзә телендә әсбап язган.
Маҗарстан блэк-металлисты һәм вегетарианы чыгышларда дуңгыз башларын кулланудан канәгать булмаган.
Иске йолалыкчыларның токымы селькуп телен коткарырга тырыша.
Русофоб язучыга неонацист һөҗүм иткән.
Польша генералы Бельгия армиясенең баш командующие булган.
Ат башы белән таякта ат чабышлары буенча спорт ярышлары үткәрелә.
Яһүди улы НСДАП әгъзасы булган.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

5

Казан консерваториясе ректоры Вадим Дулат-Алиев

Казан консерваториясе ректоры 30 яшендә Россиядә иң яшь сәнгать фәннәре докторы, үз белгечлеге буенча иң яшь профессор булган.
Дөньядагы мөселман халкының 1/3 е диярлек Африка кыйтгасында яши.
Индоарий теленең 14 миллионнан артык сераики халкы сөйләшә торган рәт язмасыз диалектлары нигезендә барлыкка китерелгән тел Пакъстанда һәм Һиндстанда таралган.
Сан-Томе һәм Принсипи дәүләтенең башкаласына шәһәр статусын 1525 елда Португалия короле Жуан II бирә.
Чуашлар үзләре яшәгән авылдагы мәчетне янгыннан саклап кала.
Ун яшендә Сталиннан ярдәм сорап язган хаты мишәр малаена күренекле рәссам булырга юл ачкан.
Уфада туган рапирачы кыз, финалда аягы сызлауга түзеп көрәшә һәм Россия җыелма командасына Олимпия алтын медале китерә.
Үзе тәмамлаган уку йорты каршында «Кара генерал»га кара бюсты куелган.
Беренче тапкыр 2000 елда гына Гаити мөселманнары вәкиле ил парламентына депутат булып сайланган.
Казан император университетының медицина факультетын тәмамлаган табибка 1939 елда, диссертация язмыйча һәм якламыйча да, хатын-кызлардан беренче буларак, медицина фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелгән.
Россия Федерациясендә иң өлкән яшьтәге депутат (97 яшь) Спас районы Иске Рәҗәп авыл җирлеге депутаты булган.
1884 елда ачылганнан соң, бер көнгә түгел, хәтта бер намазга да ябылмаган мәчет Сембер өлкәсендә урнашкан.
Бакалы районында чиркәүне Рәлиф Хәниф улы Бикбулатов, мәчетне Олег Владиславович Юдин җитәкли.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

6

Акташ Упкыны

Кайбыч районы Күлле Ил музее

Күрә елгасы

1939 елда Кәләй авылы басуында тракторны «җир йоткан» урында карст күле хасил булган.
2015 елга кадәр азәрбайҗанча Википедиядә мәкаләләр латин һәм гарәп графикаларында язылса, 2015 елның декабрендә гарәп графикасы нигезендә язылган азәрбайҗанча Википедия латинча язылган Азәрбайҗан Википедиясеннән аерылып чыга.
Татар хатын-кызларыннан югары белемле беренче рәссам-график Гражданнар сугышында хәбәрсез югалган.
Әзербайҗан һәм Гөрҗистан дәүләтләренең төп елгасы Төркия тауларында башлана.
Татарстанның Күлле Ил авылында урнашкан музейдагы җил тегермәне Россиядә иң биек җил тегермәне булып тора.
Балида дини һәм церемониаль функцияләргә ия Бали телендә өч дәрәҗә әдәплелек регистры буларак, телнең югары регистрларында Ява теленнән һәм Санскрит теленнән алынма сүзләр күп булып, сүзләрдә басым соңгы иҗеккә төшә.
АКШта укып, докторлык гыйльми дәрәҗәсен алган беренче Төркия хатын-кызы — мөһаҗир Казан татарлары кызы.
Мәскәү консерваториясе 2020 елда оештырган «Мәскәү — мәдәниятләр чаты» интернет проектының беренче чыгарылышы фарсы җырчысы иҗатына багышлана.
Борис Кузнецов — Татарстан территориясендә яшәгән иң соңгы Советлар Берлеге Каһарманы.
Вьетнамдагы Мишон Һинд дине гыйбадәтханәләре комплексы Индонезиядә Явада Боробудур, Камбоджада Ангкор Ват, Мьянмада Баган һәм Таиландта Айюттһайя белән чагыштырыла.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

7

Инфляция күренешләре акча-товар мөнәсәбәтләренә генә түгел, хәттә Галәмнең үзенә дә хас.
1546 елда төзелгән Гази Касыйм паша мәчете — Венгриядә иң зур госманлы архитектура бинасы.
Аурупа кешесе өчен әлләни аермасы күренмәсә дә, кытай язмасы — иероглифларга нигезләнә, ә корея язмасы — алфавитка.
Инкыйлабка кадәр мәгърифәт үзәге булган Кизләү мәдрәсәсенең таш бинасы әле бүген дә мәктәп буларак хезмәт итә.
Булачак пролетариат юлбашчысы дөньяны бутауның беренче тәҗрибәсен Казан дәүләт университетының актлар залында узган студентлар җыенында ала.
М. Вахитов оештырган Казан мөселман социалистик комитеты 1918 елның җәендә милли республика оештыру мәсьәләсендә Казан большевиклары белән каршылыкка керә.
Магутны Божа җыры турында белоруслар: «Вакыты җиткәч, ул әле дәүләт һимны да булып китәр», дигән фикердә.
Актанышның 1966 елдан билгеле «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбленең оешу тарихы мәгълүм «Волга-Волга» комедиясендәгечә килеп чыга.
Надежда Кадышева — мукшы халык җырларын иң танылган башкаручы.
Сарымсакның зәһәр исе аңардагы органик сульфидлар (күкерт кушылмалары) белән бәйләнгән.
Татарстанның Кара китабы контрольсез үрчегән инвазив үсемлек төрләреннән торачак.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

8

Зәңгәрсу котып төлкесе җәен төтенсу соры, ә ак котып төлкесе соргылт көрән төстә була.
Сугыш алдыннан Сталин Кырым күперен төзү өчен металл кормаларны Германиядә эшләтергә бирә. Сугыш башлангач, алманнар әзер эшләнмәләр китертеп, бу проектны ашыра да башлыйлар.
2020 елның 22 гыйнварында мәшһүр татар яшьләре газетасы үзенең 100 еллыгын билгеләп үткән.
Татар телендә тәүлек буе эшли торган беренче балалар-яшүсмерләр каналы 2018 елның азагында эфирга чыга.
13 яшьлек вундеркинд Рубик кубигын камилләштергән.
Дала төлкесе төлкеләр арасында иң вагы.
Ислам җәмгыяте Ирландиядә иң тиз үсә торган дини азчылык булып тора.
Җәллад козгын башка кошларның да тавышларын чыгарып сайрый ала.
Дания башкаласы халкының һәр унынчы кешесе — мөселман.
Чуаш язучыларының әдәби журналы Туган Идел дип тәрҗемә ителә.
«Татар» мәчете Финляндиядә баштан ук мәчет буларак төзелгән бердәнбер бина санала.
Финляндия – Аурупада, Австриядән кала, исламны кануни таныган икенче дәүләт.
Голливудның Дан аллеясына ел саен якынча 10 миллион турист килә.
Этләр Антарктидадан башка барлык материкларда да тереклек итәләр.
Румыниядә ислам диненең төп тарафдарлары — Румыния төрекләре һәм Румыния татарлары.
Саам мифологиясендә башка дөнья тереклек ияләренә гномнар караган.
Казан башлыгы хатыны Гөлнар-ханым 1899 елда Парижда Казан ханлыгы тарихына багышланган китабын чыгара.
Табон мәгарәләрен Филипин цивилизациясе бишеге дип тә атыйлар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

9

Тыва Яңа елында «Саң салыр» йоласы

11 дисктан торучы татар халык һәм һөнәри музыка тупланмасы татар музыкасының бар тарихын колачлауга дәгъва итә.
Сарманда туган генералның Чернобыль афәтен бетерүдәге хезмәте ике орден белән бәяләнгән.
«Көнчыгыш Элизабет Тейлоры» Россиядә «Чалы кошы» фильмындагы Фәридә роле буенча билгеле.
1828 елгы Россия һәм Иран арасындагы килешү Каспий диңгезендә Россияга гына хәрби флот ачарга хокук биргән.
Тыва Яңа елында махсус тергезелгән учакка артыш ботаклары, аннары ак ризык салына.
Сахаларның җәйге торагында эссе көннәрдә һәрчак салкынча, һавасы саф һәм чиста саклана.
Татар артистларын «Аршин мал алан»ны уйнарга өйрәткән азәрбайҗан актеры үз өендә атып үтерелгән.
Татарстанның бер авылында гына уздырылучы ирзә бәйрәмендә «аю тәпие» белән сыйланырга була.
35 ил белгечләрен берләштерүче халыкара оешма сайтында Казанда узачак конгрессы турында татар телендә хәбәр итә.
Беренчесе Сталинга тапшырылган югары бүләкнең соңгысы казакъ җырчысына бирелгәннең икенче көнендә ил таркала.
Риваять буенча, каен себеркесе тулы бер ил халкының яңа дин кабул итүенә этәргеч булган.
Басклар Иленең Бискайя төбәге хөкүмәт башлыклары тарихи имән агачы янына басып ант бирә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

10

Соңгы тапкыр XVI гасырда ясалган Моаи сыннарын ясау серен «озынколаклар» кабиләсе безнең заманнарга хәтле саклаган.
Формаль яктан Рус дәүләтенә буйсынулы Чукча халкының империя белән үзара кайбер каршылыклары булу сәбәпле аңарга ясак түләргә вакыты калмый.
Стандарт япон иенасы һәм Кытай юане XIX гасырда, британнар йогынтысында әйләнешкә кергәннәр.
Исемен Менделеевскидагы химия заводы йөрткән элекке директор яшь чагында террорчылар өчен шартлаткыч ясау лабораториясен тота.
1956 елда шәһәр шурасы япкан Сембер чуаш мәктәбенә 1922 елда Бөтенрусия Үзәк Башкарма комитеты карары белән үзенә караган барлык мәдәният йортлары, җир кишәрлекләре, ферма белән бергә, чуаш халкына мәңгелек файдалануга тапшырылган булган.
Яңалиф заманында аның нигезендә ясалган татарча Морзе әлифбасы да кулланышта булган.
1990-нчы елларда Татарстан яшьләренең иң популяр сәхифәсен Рина Зарипова алып барган.
1912 елда чыга башлаган «Хокук вә хәят» журналы татарлар арасында хокукый белемнәр тарату максатын куйган.
Мәскәүдә язучыларга белем бирә торган А.М. Горький исемендәге Әдәбият институты һәм филологлар әзерләүче Максим Горький исемендәге Дөнья әдәбияты институты бар.
Һиндстанның рәсми Сыер яклаучылар оешмасы бар. Аның тарафдарлары Изге сыерларны «кыерсыткан» мөселман кешеләрен эзәрлекли.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

11

Гатаулла Даутов йорты

Индонезия, Тайланд һәм Алтай Республикасы гербларында Гаруда кошы сурәтләнгән.
Хәтерендә 1000 нән артык җыр, бәет, әкият саклаган сукыр җырчы-музыкант сугыш вакытында һәм сугыштан соңгы авыр елларда поездларда һәм ярминкәләрдә чыгышлар ясап уңыш казана.
Татарстанның башка төбәк музейларыннан аермалы буларак, Әтнә туган якны өйрәнү музее тарихи бинада урнашкан.
1909 елда 40 еллык эшчәнлеге уңаеннан татар газеталары нашир И.Н. Харитоновка мактау мәкаләләре багышлыйлар, «Татар Гутенбергы» дип атыйлар.
Бакый Урманченың киң билгеле «Бикбулатов портреты»нда Татарларны гыйльми өйрәнү җәмгыятенең археографик комиссиясе рәисе Сөнгатулла Бикбулат сурәтләнгән.
Салих Сәйдәшевнең «Совет Армиясе маршы» Казанда беренче мәртәбә 1929 елда, Мәскәүдә 1934 елда яңгырый. Кызыл мәйданда узган хәрби парадтан соң нарком К. Е. Ворошилов композиторга алтын сәгать бүләк итә.
Ерак Көнчыгышта хезмәт иткән хәрби төзүче Җиһаншин утырган көймәне давыл океанга алып китә, шулай итеп аның җир шары тирәли сәяхәте башлана.
Татарстан җитәкчелегенең үзенчәлекле менталитетын беренче булып Тәлгать Миңнебаев сурәтләп чыга.
Риваятьләр буенча Чаллыдагы Ватан-ана һәйкәленең авторы халык нәфрәтеннән качып йөрергә мәҗбүр була.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

12

Баку янындагы Атешгях гыйбадәтханәсендә әле гасыр ярым элек утка табынганнар.
Ш. Мәрҗани муллалыкка 2011нче санлы указ алса, 1нче санлысы бабасына бирелгән.
1518 ел Аурупа тарихына Страсбургтагы Бию шаукымы белән кереп калган.
Һитлер Алманиясе 1945нең апреле урталарына кадәр татарча гәзит чыгарырга мөмкинлек таба.
Эребуни музееның иң кыйммәтле экспонаты дип Урарту чорындагы 23 язулы таблица санала.
Русия җыелма такымы ярымсакчысы Дәлир Күзәев нәселендә өч буын ир-егетләр футбол белән көн итә.
Борынгы мишәр-татар музыка байлыгын югалтудан коткарган җырчы бабай 1917 елга кадәр Мәскәү бае була.
Рус сатирик язучысы М. Е. Салтыков әдәбият белән шөгыльләнүен дәвам итәр өчен 36 яшьтә вице-губернатор вазифасын калдыра.
Казакъ ханының ССРБда беренче язу машинасын ясаган оныкчыгы 30 ел гомерен сөргендә үткәрә.
Көрәш буенча дөнья чемпионы күп санлы сабантуйларда баш батыр калып, 50 автомобиль яулый.
Ишкәкаяклыларның иң якын «туганнары» булып аюсыманнар һәм сусарлар санала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

13

Идегәйнең Мәскәүне камавын Тарковский «Андрей Рублёв» фильмында күрсәтә.
ССРБ гәҗитләренең зурлыгы тематикага һәм статуска бәйле була.
Айда урнашкан бердәнбер һәйкәл алюминийдан эшләнгән.
Карелиядә табылган петроглифларга — 5,5 мең ел.
Украин фольклорында татар кенәзлегенә нигез салучы образы бар.
Вьетнам музеенда дөньяда иң күп Чам халкы сыннары тупланган.
Бөекбритания тораташларының иң зурысының авырлыгы — 40 тонна.
Татар әбисе-суперстар җырчы карьерасын 72 яшендә башлап җибәрә.
Мариларның ышанулары һәм Һинд дине арасында параллельләр үткәреп була.
Борынгы фарсы шәһәре көчле җир тетрәүгә чыдарлык итеп төзелгән.
Дөньяда бердәнбер тулы бер фәнни мәктәпнең мемориаль музее — Казанда.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

14

Урта Идел буенда бердәнбер ел буе эшләүче стационар дельфинарий — Чаллыда.
Кече Мөхәммәтшин урамы Зур Мөхәммәтшин урамыннан ике тапкыр озынрак.
Тукай районы гербында арыслан сурәте ясалган.
«ССРБның спорт остасы» булган 4 бертуган татар кызы Свердлауда туган.
ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә Норвегиянең ике фьорды кергән.
Шашка уйнаучы начар күрүчеләр өчен махсус такта һәм шашкалар бар.
Казанда 1 600 дән артык урамның өчесенең генә исеме архитекторлар хөрмәтенә аталган.
Дөньяда санлы мәгълүматның күләме 2013 елгы 4,4 зеттабайттан 2020 елда 44 зеттабайтка кадәр үсәчәк.
18 яшьлек ике егетнең берсенең исеме белән Казанда урам аталган, икенчесе — атылган.
Поляр түгәрәк артындагы шәһәрдә поляр көн 49, ә төн — 61 тәүлек дәвам итә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

15

Дөньядагы 20 икмәк музееның берсе — Болгарда.
Булачак фантаст язучы «Сталинга үлем» дигән листовкасы өчен бер ел рухи авырулар хастаханәсендә яткан.
1362 елгы бәрелештән соң борынгы руслар өч яңа халыкка (урыслар, украиннар, белоруслар) аерыла башлый.
Сугыш вакытында, 1941—1944 елларда Ленинның җәсәде Мәскәүдә, мавзолейда түгел, Төмәндә саклана.
Татар авылы мәктәбеннән 5 язучы чыккан — өчесе Тукай бүләге иясе.
Таулы чирмеш теле ЮНЕСКО Кызыл китабына кертелгән.
Африка Берлегендә эш теле статусын алган бердәнбер тел башта гарәп, хәзер латин язуын куллана.
Татарстан авылында туган чирмеш Эстония орденына лаек булган.
Кояш янындагы кайбер күренешләрне Эйнштейн механикасы гына тасвирлый ала.
Стоиклар һәрнәрсәнең тамыры табигатькә барып тоташа дип санаганнар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

16

Пасха утравындагы иң зур потның авырлыгы 82 тонна (Россиядә иң зур атлы статуя — 40 тонна).
Россиядә узган дөнья чемпионаты финалында Хорватия җыелмасы һөҗүмчесе ике команданың капкасына да берешәр гол керткән.
Хорватиянең беренче хатын-кыз президенты сайлауларның икенче турында көндәшен 1 % ка артык тавыш белән җиңә.
Кокаин һәм алкогольдан дәвалангач, АКШ актрисасы унөч ел элек аерылган беренче иренә яңадан кияүгә чыга.
Җирдә коры җир мәйданының 11 % ын бозлыклар алып тора.
Рус тамырлы актриса Бөекбританиянең дәрәҗәле «дэйм» (Галиҗәнапның дамасы) титулына ия.
Дөньяның иң зур мәрҗән утравы булган, 1 600 кеше яшәүче илнең Конституциясе нибары бер тапкыр үзгәртелгән.
Яңавыл районы байрагында ат һәм Уран кабиләсе тамгасы булган алтын-сары башаклар ясалган.
Алманиядә иң зур һинд дине гыйбадәтханәсе Гуммерсбах шәһәрендә урнашкан.
Татар кызы язган романны татар тәрҗемәчесе татарчага тәрҗемә иткән.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

17

Чут Няк Дин Индонезия маркасында. 2008 ел

Тарихта беренче тапкыр 1959 елгы инкыйлабта катнашмаган сәясәтче Куба башлыгы булды.
Мексикада Колумбия җырчысының бушлай концертына 200 мең тамашачы килгән.
Кешене берничә тәүлек дәвамында йоклатмыйча җәзалау бар.
Бөекбритания символында урнашкан төрмәнең бер генә тоткыны булган.
Авышлыгы белән дөньяга танылган манараны төзү 60 сольдога берничә таш сатып алудан башланган.
Америка орнитологлары җәннәт кошларын карга кошлар гаиләлегенә кертә.
XX гасыр башында Индонезиянең үз Жанна д′Аркы булган.
1916 — 1937 елларда татар телендә 31 исемдә хәрби вакытлы матбугат чыга.
Башкортстанда табигать һәйкәле юкка чыгу алдында.
Супербатырлар турындагы фильмнар сериясе «иң табышлы серияләр» исемлегендә беренче урында.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

18

1942 елның җәендә гаскәрне ташлап качып котылган барлык генераллар һәм сәяси комиссарлар урынына Севастопольны саклау бурычы татар генералы Петр Новиковка йөкләнә.
Панда аюы көненә 30 кг якын бамбук яфрагы ашый.
Булачак виртуоз гармунчы, Сембер циркында төрле жанрда чыгышлар ясаган Фәйзулла Туишевның язмышын Сәйяр белән танышуы үзгәртә.
Милләттәшебез Илдар Дадин — Русия Федерациясендә рәсми рәвештә сәяси тоткын буларак хөкем ителгән иң беренче кеше.
Алман оккупациясе вакытында эшләп торган бердәнбер Кырымтатар театрын Кырымны «азат итүчеләр» сөргенгә җибәрә һәм 45 елга эшчәнлеген тыя.
Татарстаннан аермалы буларак, Башкортстан сәнгате өчен рәссамнарны, опера һәм эстрада җырчыларын, музыкантларны, театр артистларын, сыңар урта һөнәри уку йорты әзерләп чыгара.
Лайош Кошут тырышлыгы белән Венгриядә урта гасырдан калган рәсми латин телен милли маҗар теле кысрыклап чыгара.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

19

Казандагы Дәүләт банкы бинасы күршедәге йорт хуҗасы кирелеге белән төзелеп бетми. Комачау иткән йортны сүтүгә бары 1996 елда гына мөмкинлек ачыла.
Казан мөхбире гәзите урысча дубляж чыгару шарты белән генә чыгуга ирешә.
XIX гасыр урталарында табылган Доплер эффекты яңадан-яңа, зур практик әһәмияткә ия булган җиһазлар нигезендә ята (GPS, Глонасс, ЮХИДИ радары һ.б.).
Коръәндә тасвирланган Кыямәт көне җитүенә олы һәм кече галәмәтләр бар.
Бөек галим Вилһелм Радлов тырышлыгы белән ачылган Казан Татар укытучылар мәктәбен кире ябу — урыс миссионерларының хыялларында гына кала.
2016 елда Зәңгәр байрак сыйфат тамгасына лаек булган 4 159 су коену урынының берсе генә Россиядә.
Урман смогы күренеше Татарстан белән Башкортстанда 2010 һәм 2016 еллар җәендә күзәтелә.
1950-нче еллар башында бер совет шпионы төрле Европа илләрендә Коста-Рика илчесе вазифасын үти.
Төрекләр 1934 елда гына фамилия йөртә башлыйлар.
Триест — татар-монгол гаскәре ирешкән иң ерак көнбатыш нокта.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

20

Яшел Үзәндәге хәзерге көндә суыткычлар җитештерүче заводны Франциянең «акча капчыклары» чуен кою өчен оештыра.
1758 елда ачылган Беренче Казан ирләр гимназиясендә татар сыйныфлары була.
Ч. Айтматов әсәре буенча фильмда төшәргә әзерләнгән актриса «космоска очарга яраклы» дип табылган.
1956 елда шартлатылган чиркәү урынын алган Уфа һәйкәленең проектта каралган кайбер өлешләре тормышка ашмый кала.
2013 елда урта араларга очучы лайнерга дөньякүләм танылган опера җырчысының исеме бирелә.
Борынгы заман шагыйре язган поэмада сарайлар — арбалар күктә оча.
Брахман Вишнушарман язган «Кәлилә вә Димнә» әсәре татарларга Казан ханлыгы чорыннан билгеле.
Мадхья-Прадеш штатында безнең эра башында ук Ходайлар Ходаена һәйкәл куелган .
Бер көн дә армиядә хезмәт итмәгән америкалыга полковник дәрәҗәсе бирелгән.
Африка урманнарында яшәүче халыкның буе балаларныкыннан артмый.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

21

Артист, режиссер Камал IIIне Галиәсгар Камал, Камал I һәм Камал II белән туганлык җепләре бәйләми.
Хәзерге Австрия дәүләте (Көнчыгыш марка) Х гасырда Бавария герцоглыгына юнәлтелгән маҗар яуларын тоткарлау өчен барлыкка килгән.
Аджика тәмләткече абхазчадан «тоз-икмәк» итеп тәрҗемә ителә.
А.М. Горький «Ана» романындагы Ниловнага прототип итеп атаклы террорчыларны дөньяга китергән хатын-кызны кулланган.
Ирзә сынчысы Степан Эрьзя Аргентинага күчкәч, гүзәл сыннар ясау өчен кебрачо (җирле халык телендә «балтаңны ват») агачын куллана.
Урыс миссионеры Г.С. Саблуков — Коръәнне русчага беренче тәрҗемә итүче.
Археологларның Аркаим каласын табуы далада сугару өчен сусаклагыч төзү эшен туктатты.
«Сәйяр» — ул беренче татар театры гына түгел, 1970-1985 елларда иҗат иткән беренче татар вокаль-инструменталь ансамбле дә.
Географ һәм сәяхәтче Александр фон Һумбольдт Аурупа кешеләре өчен чын-чынлап Яңа дөньяны ача.
Нижгар татарлары җырларында җырланган борылмалы Пиана елгасы борын заманда ике параллель елганың субүләре җимерелеп төшүе аркасында пәйда була.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

22

Эрбет ярминкәсенә баручылар

1740 елга кадәр Эрбет ярминкәсенең ачылуы Раштуа бәйрәменә туры китерелгән.
400 яшьлек «Пугачев имәне» — Мари Иленең истәлекле урыны.
Роберт Кох туберкулез, түләмә һәм ваба чирләрен китереп чыгаручыларны ачыклагач, микробиология өлкәсендә бөек галим Луи Пастерны узып, беренчелеккә чыга.
Татар телендә спектакль уйнарга беренче рөхсәтне 1906 елның 5 маенда Ибраһим Терегулов ала.
Татар мәктәпләре арасында гимназия статусына иң әвәл кызлар мәктәбе 1916 елда ия булган.
Идел-Уралның төп милләтләрен берләштергән бәйсез җөмһүрият төзү фәрманы Уфаның «Тормыш» гәзитендә дөнья күрә.
«ТАССРның атказанган артисты» дигән мактаулы исем беренче мәртәбә 1926 елда Барый Тархановка бирелә.
Беренче биш елын үз хисабына яшәгән Мәскәү татар театрын хөкүмәт дәүләт акчасына тагын биш ел яшәтеп ябып куя.
1936 елда Босфор һәм Дарданеллар аша узган су юлы турындагы Монтрё килешүе әле дә гамәлдә.
Казан язучысының дебют китабы 2015 елда Русиянең абруйлы әдәби премияләренә лаек табыла.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

23

Җир йөзендәге меңнән артык мәдәният һәм табигать объекты Бөтендөнья мирасы статусына ия.
Речь посполита атамасы — ул лат. Res publica төшенчәсенең полякчага тәрҗемәсе.
Борын заманнарда һәр мари кешесе Кугу-Юмога бер сыер яки бер ат корбан китерергә тиеш була.
Президент Дж. Буш башлаган, 2020 елга Айда беренче базалар төзүгә юнәлтелгән программасын аның дәвамчысы 2009 елда кире какты.
Шакирҗан Таһири — татарлардан иң беренче дипломлы рәссам.
Хәй Мушинский — ТАССРның беренче һөнәри фокусчы артисты.
Гади пальма мае башка үсемлек майлары арасында үзенең югары эрү температурасы белән аерылып тора.
Әстерхан чикләвегенең ватаны — Әстерхан да, Греция дә түгел.
Мәскәү таксистлары Uber хезмәтен «иң зур канунсыз пассажирлар ташучы» дип атый.
«Рухнамә»дә башка төрки халыкларның казанышларын һәм тарихын төрекмәннәр файдасына «хосусыйлаштыру» омтылышы аермачык күренеп тора.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

24

Зәйтүн агачлыгы

Казан кирхасы

Казанда беренче балалар бакчасы алман гыйбадәтханәсе каршында ачылган.
Киемнәр тегү өчен ясалма ефәкне үзагачтан ясыйлар.
Укыта белмәүдә, сихерчелектә гаепләп, 32 мулла мәгърифәтче шагыйрь өстеннән Диния нәзарәтенә әләк язалар.
Измаил Фирдәүс инкыйлабтан соң, яшь чагында укырга керә алмаган институтка җитәкче итеп билгеләнә.
Бөре якларына бәрәңгене иң беренче Гали Чокрый алып кайтканга күрә, аны «хәзрәт алмасы» дип йөрткәннәр.
Зәйтүн агачы уртача 500 ел яши.
Татар тарихчысының 29 яшьтә докторлык диссертациясен яклавы Россия тарих фәнендә рекорд санала.
XX гасыр башында Һомерның «Илиада» эпик поэмасы чынбарлык белән бәйләнмәгән әдәби әсәр буларак каралган.
Исәпләүләр буенча XIX гасыр ахырында Русия империясендә чабата үрү өчен ел саен 1,5 млрд юкә каезланган.
Резин галошлар кию модасын Перуның төп халкы керткән.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

25

1949 елның августында Көнчыгыш Төркистан хөкүмәте башлыгы утырган совет очкычы Байкал тирәсендә шикле рәвештә һәлакәткә очрый.
1978 елда Тарих институты (Мәскәү) татар галименең Казан ханлыгы яулану турындагы докторлык эшен үткәрми.
Бөек Татарстанның борыңгы символлары: Зилант Казанның гербында, ә Ябалак Чирмешәннең гербында саклана.
Т. Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр»ендәге Әҗәлне мари язучысы һәм актеры да уйнаган.
Алтын Урда ханнары суккан тәңкәләрдә, тамгаларда XIII гасырдан бирле ике башлы бөркет сурәтләнгән.
Спортчы Әгъла Кучумовның 61 яшендә экваторны ике урарлык араны җәяү йөрү буенча куйган дөнья рекорды инде 15 ел саклана.
Сәмәркандтагы мәшһүр Регистан мигъмарият ансамбле Әстерхан ханлыгынан чыккан Бохара ханы Имамкули идарә иткән чорда төзеп бетерелгән.
Татарстанның бер авылында 2009 елда 40 әфганчы үз акчаларына музей ачкан.
Трискаидекафобия дигән авыруны (13 саныннан курку чире) дәвалый торган татар табибы Чаллыда яшәгән.
Польша башкаласы Варшавада Винни-Пух урамы бар.
Минзәлә өязе мөселманнары шәһәрдә дә мәчет булдыру өчен 29 ел көрәшә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

26

Теләнче-Тамактагы Хәлфиннәр йорты

FINA беренчелеге-2015

Легендар гвардияче Абдулла Шаһиев — мәхкәмә тәртибендә тартып алынган Советлар Берлеге Каһарманы исемен кайтара алган бердәнбер шәхес.
Мәңгелек ут саклау йоласы Борынгы Иранның зәрдөштлек культыннан килеп чыккан, дип санала.
Булачак журналист Шиһап Нигъмәти өчен 1939 яңа уку елы, башка меңләгән мәктәп укытучысы өчен кебек үк, ССРБ Югары Шурасы Президиумының яшерен боерыгы буенча Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә чакыру кәгазен алудан башлана.
Русиянең дөньяви уку йортларында беренче тапкыр русларга татар телен Сәгыйть Хәлфин 1767 елда укыта башлый.
Татарстанда дәүләт бәйрәме итеп билгеләнә торган рус фольклор бәйрәме 1955 елдан православ дини йоласы буларак тыела.
2015 елның июлендә узачак Су спорт төрләре буенча 16нчы FINA дөнья чемпионатында татар теле чараның рәсми телләренең берсе булачак.
1917 елда башка төбәкләрдәгечә, Минзәлә өязендә дворяннар утарларын талау башлана, бер Теләнче-Тамак авылындагы Хәлфиннәр утары гына исән кала.
Дошманның ут ноктасын гәүдәсе белән каплаган 470 сугышчыдан 134-е Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек булган.
Татар милли Сабантуеның 2015 ел календаре белән танышкач, бәйрәмнең бөтен җирдә билгеле бер көнгә туры китереп уздыру — Татарстанга гына хас әйбер икәнлеге билгеле була.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

27

Археология белән кызыксынучан рәссам Иван Айвазовский Кырымда Мамай-бәкләрибәкнең каберен таба.
Аурупада зәңгелә эпидемияләре XVIII гасыр урталарында, C витаминына бай бәрәңге игелә башлагач туктый.
Быел Третьяков галереясенең 160 еллык тарихында икенче тапкыр хатын-кыз җитәкче билгеләнгән.
Габдрахман Кадыйров (рәсемдә) — боз өстендәге мотоузышар тарихында бүгенгәчә иң мәшһүр һәм уңышлы спортчыларның берсе.
Бер альпинист инде 14 ел рәттән Яңа ел бәйрәме алдыннан иң биек тау башларына менеп кача.
Мәшһүр галим Дмитрий Менделеевның фәнни диссертациясе аракы ясауга багышланган.
К. Симонов язган «Дни и ночи» повесте һәм шул исемле фильмның (1944) төп каһарманы Сабуров исеме астында капитан Гайнан Әмири сурәтләнгән.
ССРБ фәннәр академиясе үзенең башлангыч елларында башка халыкара фәнни оешмаларга караганда әлеге оешма эшендә катнашуны хуп күрә.
Татарстанның укытучылар әзерләүче уку йорты 2010 елдан каһарман шагыйрь исемен йөртә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

28

Минзәлә күпере

Татарстанның ярминкәле тарихи Минзәлә шәһәрендә салынган тимер юл күпереннән бер поезд та узган булмады.
Инкыйлабтан соң Советлар илендә беренче ярминкә Татарстанда ачыла.
Кэтрин Һепбөрн — дөнья тарихында Оскар бүләгенә иң күп тапкыр лаек булган актриса.
Алабуга эшмәкәре — «Унике урындык» каһарманнарының берсе Киса Воробьянинов образына прототип була.
Күзәтелә торган Галәмнең массасын 74% кара энергия, 22% кара матдә, 3,6% галактикалар арасындагы газ һәм 0,4% йолдызлар һәм планеталар тәшкил итә.
2010 елда бу шәһәрдә татар хәрбиләренә һәйкәл ачар өчен илнең иң югары җитәкчелеге килгән.
Бавыр — кеше организмының иң авыр эчке органы.
Сугыш башлану сәбәпле өзелгән «Шүрәле» балеты премьерасында төп хатын-кыз партиясен Ленинград кызы Нәгыймә башкарырга тиеш була.
Россиянең шәраб ясаучылары үзләре ясаган эчемлекләргә коньяк һәм шампан исемнәренең кирил язулысын гына вакытлыча урнаштыра ала.
Казан рәссамы Гиннесс рекордлар китабына космоста шәхси күргәзмәсен оештырган өчен кертелгән.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

29

«Шәмил йорты»

Явыз урман иясе мифик образы язма әдәбиятта Габдулла Тукайга кадәр 1878 елда чуаш әдәбиятында сурәтләнгән.
Русия алдындагы хезмәтләр өчен орденның барлык дәрәҗәләренә ия 20 шәхес арасында Минтимер Шәймиев бар.
1934 елда данлыклы фамилиядә хәреф хатасы киткән өчен Чишмә районы гәзитенең мөхәррире эшеннән алына.
Октябрьски — дөньяда татарча шәһәр гәзите чыгарган өч шәһәрнең берсе.
Казаноргсинтез — Россиядә полиэтилен җитештерүче иң зур ширкәт.
Башкортстан Республикасында 54 районның яртысында район гәзитләре татар телендә басыла.
Туберкулездан дәвалау өчен Татарстанда беренче шифаханә профессор Алексей Казем-Бек тырышлыгы белән оештырыла.
Казан музее тереклек иясе (кошлар) төшерелгән кытай кәгазендә басылган Коръәнне күргәзмәгә куйды.
2014 елда Казанда 6 дәүләт театры һәм бер 1 «ирекле» театр эшли.
Беренче Башкортстан АССР дәүләт премиясе язучы Һәдия Дәүләтшинага вафатыннан соң дөнья күргән романы өчен билгеләнгән.
XX гасыр башында Казанның иң матур бинасы исеме өчен рәсми булмаган бәйгедә яңа салынган Казан сәнгать мәктәбе бинасы һәм төзекләндерелгән Шәмил йорты ярышалар (рәсемнәрдә).

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

30

Уимблдон теннис ярышы

Эстониядәге Raadio 4 эфирына татар телендәге тапшырулар да чыгара.
Францияле Һарун Таҗиев — вулканнар турындагы фәннең XX гасырдагы иң мәшһүр вәкиле.
Популяр җырчылар Илсөя Бәдретдинова (рәсемдә) һәм Фирдүс Тямаев Лениногорскида музыка училищесын тәмамлаганнар.
Казанда ярышлар үткәрергә яраклы беренче йөзү бассейны 1973 елда ачыла.
Уимблдон теннис ярышында катнашкан теннисчылар актан гына киенергә тиеш.
Бразилиядә үткән Футбол буенча дөнья чемпионатында беренче тупны турнир хуҗалары үз капкаларына керткәннәр.
Русия Федерациясендә 1934 елда татарларның 18 милли районы булган.
Башкортстанда укытучылар әзерли торган институтны 1957 елны бетерсәләр, 10 елдан соң аны яңадан торгызырга туры килә.
Алман галиме Михаэль Фридерих уйгур әдәбиятын өйрәнгән җиреннән тукайчы булып китә.
1910 елда Казандагы Кәримовлар матбагасы татар китабын бастыру буенча Русиядә беренче урынга чыга.
Урта Уралда туган сынчы татар мәдәнияте классикларын таштан уеп ясаудан тыш: ике француз язучысы, ике Азия сәясәтчесе, АКШ диссиденты, рус әдәбияты классигы сыннарын ясый.
Галия мәдрәсәсендә укып чыгучылар арасында казакъ әдәбияты классигы да бар.
БАМ юлында 2230 зур һәм кече күпер төзелгән.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

31

Татар халкының һөнәри музыкасына нигез салышкан рус композиторы Александр Ключарев Әхмәт-бай ширкәтендә хезмәт иткән хисапчы гаиләсендә туган.
Анн Идальго — Париж тарихында мэр вазыйфасына сайланган беренче хатын-кыз.
Динамо-Казан волейболчы кызлары 2014 елда мөмкин булган барлык халыкара ярышларда җиңү яулый.
ССРБга Икенче бөтендөнья сугышында дошманны җиңәргә ярдәм иткән Ленд-лиз программасы буенча 2008 елгы бәяләр белән 138 млрд. доллар күләмендәге техника арендага тапшырылган.
Франклин Рузвельтка полиомиелит белән авыру нәтиҗәсендә аяктан калуы АКШ президенты вәкаләтләрен дүрт тапкыр алып барырга комачауламый.
Татар бае Борай волостенда 1918 елда большевикларга каршы кораллы баш күтәрү оештыра.
Кырым сугышында 1853-1856 елларда өч империя һәм бер патшалык Русиягә каршы сугышкан.
Гармунчы Рөстәм Вәлиевнең танылуында төп ролне җырчы Илһам Шакиров уйнаган.
Бөтендөнья кырым татарлары конгрессы президенты Украина халык депутаты булып та тора.
Өммел-Кайвәйн азат шәехлеген 1775 елда Әл-Мөгалла дигән гарәп нәселе нигезләгән.
86 нчы «Оскар» премиясендә иң яхшы фильм булып Стив Маккуинның «12 еллык коллык» фильмы таныла.
Евромәйда́н — Украинаның күп кенә шәһәрләрендә, шул исәптән Киевта баручы күп айлык массакүләм протест акцияләре атамасы.
Классик электродинамикага нигез салучы Джеймс Клерк Максвелл дөнья тарихында беренче тапкыр төсле фотосурәт ясаган.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

32

Колорадо корты

Рус шигърияте тарихындагы Көмеш гасыр Алтын гасырдагы рус шигърияте белән охшашлык аркасында шулай аталган.
Башкортстан Хөкүмәте — башкару вазифасын үтәгән Башкортстанның иң югары органы.
Язучы Чыңгыз Айтматовның туган авылы Шекер дип атала.
Танылган педагог-теоретик, шәркыятьче Мирза Мәхмүтов моннан алты ел элек вафат була.
Алан Тьюринг, беренче Британ санагын уйлап табучы, фашист Энигма-шифраторын ватып ачу ысулларын эшкәртә.
Чана спорты һәм бобслейның туган җире Швейцариядә булса, скелетон Төньяк Американың җирле халыклары арасында пәйда булган.
Еланнарның һәммәсе дә — ерткычлар.
Татарстан ягында каен агачы уртача 4 майда чәчәк ата.
Бәрәңге белән бәрәңге корты беренче тапкыр 1859 елда Колорадо штаты басуларында «очрашалар».
Чит ил галимнәрендә булган мәгълүматлар буенча, Дзержински каласы планетабызның экологик яктан имин булмаган урыннарның беренче унлыгына керә.
Павел I патшалык иткән чорда Симферополь каласына борынгы Акмәсҗит аты кайтарыла.
Күренекле физик, Нобель премиясе иясе, Манһэттен проектында катнашучы Энрико Ферми — 1939 елга кадәр Италиянең фашистлар фиркасендә торган.
Эстониянең Нарва шәһәре нигезләнгәннән бирле җиде дәүләт составында булган.
Бөтендөнья пәрәвезен уйлап табучы галим Бөекбритания ватандашы булып тора.
Кырым татарларының Милли мәҗлесе Кырымда гына түгел, бөтен Украинада да кырым татарларының мәнфәгатьләрен яклый.
Рус телендәге Белорецк атамасы татарчада Белорет вариантында кулланыла.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

33

Стәрле — Башкортстанның икенче шәһәренә һәм бер район үзәгенә исем биргән елга.
Бөек Ватан сугышы елларында югары хәрби нәтиҗә күрсәткән Кызыл Армия берләшмәләренә гвардияче дигән шәрәфле исем бирелгән.
Корыхтаннар Татарстан җирләрендә язын һәм көзен генә очрыйлар.
Чомга кошлар суда йөзеп йөри торган ояларда бала чыгаралар.
Рәмзия Мөхәммәдованың мишәрләргә багышланган диссертация яклавына зал тутырып Мәскәү татарлары килә.
Күренекле татар боксчысы Руслан Чагаев Үзбәкстан ватандашлыгын йөртә.
Алдан шәһәре 1924 елда Незаметный алтын приискы буларак нигезләнгән.
Соры көртлекләр киек кошлар булып саналсалар да, аларны өйдә дә үрчетеп була.
Хафиз Ширазины фарсы әдәбиятының иң биек ноктасы дип саныйлар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

34

Кызыл тилгән ау вакытында канат какмый да оча ала.
Алтын Урда башкаласы Сарай-Бәркә шәһәре Бәркә-хан әмере белән түгел, Бату хан әмере белән төзелгән.
Туктамыш хан үз дошманы Мамайны хөрмәт белән күмгән.
Чүпрәле районында башланган Олы Яклы елгасы Сыры елгасы бассейнына керә.
Россия ватандашлар сугышы вакытында чех язучысы Ярослав Һашек ЭККА Көнчыгыш фронтының 5 нче армиясе сафларында Уфадан алып Иркутскига кадәр юл үткән.
Конго башкаласы халкының күбесе французча сөйләшә.
Чын тилгәннәрнең Татарстанда бер генә төре очрый.
Күнче — Казанның иң кыска җәяүле урамы урта гасырларда барлыкка килгән.
Зәгыйфь тәэсир итешүгә күрә Кояшның (һәм башка йолдызларның) нурланышы барлыкка килә.
Борынгы Кытайның Цинь чоры императоры Цинь Шихуанди үзенен югары хакимлеген көчәйтү өчен иске кануннар язылган барлык китапларны яндырырга боерык биргән.
Россиядә тротил эшләп чыгаручы беренче хәрби завод хәзерге Чапаевск шәһәрендә 1911 елда корыла.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

35

РS тамгалы пластик савыт-сабага кайнар чәй яки кайнар ризык салырга ярамый.
Фирдәүсинең Шаһнамә китабы – бер автор язган иң озын поэма.
Хәзәр каһанлыгында кулланылышта булган телне болгар кешеләре тәрҗемәчесез аңлаган.
Пыяланың туфракта күмелеп таралу вакыты билгесез, ләкин 5 мең елдан да ким түгел.
Россиядә тотылган кәгазьнең нибары 12 % кабат эшкәртелә.
Польшадагы татар авылы халкы поляк-беларус катыш телендә сөйләшә.
Польша тарихы һәйкәлләре исемлегендә тарихи татар мәчетләре дә исәпләнә.
Такхи аты кулинар сыйфатлары аркасында халыкара Юкка чыгып баручы төрләр исемлегенә кергән.
Бофорт шкаласы буенча 12 баллы давыл вакытында җил тизлеге сәгатенә 117 кмдан артып китә һәм давыл гарасатка әйләнә.
1939 елга кадәр Чуашстандагы Шыгырдан авылы 98 процент халкын татарлар тәшкил иткән Шыгырдан милли районы үзәге булып торган.
Корсак тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кебек куркыныч авырулар тудыручы микроблар урманда үскән агачлар бүлеп чыгарган фитонцидлар тәэсирендә бик тиз һәлак булалар.
Тоз-Түбә шәһәрендә чыгарылган тоз дөньяда иң яхшы аш тозы санала.
Үле диңгез ярлары – диңгез кимәлленнән иң түбән яткан урын булып тора.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

36

Хәзерге мобиль телефоннарның беренче өлгеләре кеше күтәреп йөри алмаслык авыр булганга, аларны автомобиль телефоны дип аталганнар.
Татарлардан беренче революционер-социалистларның берсе меньшевик Ибраһим Әхтәмов була.
Тикшеренүләр күрсәтүенчә, соңгы йөз елда планетада һава температурасы уртача 0,7 градуска күтәрелгән.
Ак һәм Ал гөлчәчәге низагы Босворт сугышы белән тәмамлана.
Борис Березовский 2003 елдан башлап сәяси качкын буларак Бөекбританиядә яшәгән.
Бурят теле Россиядән тыш Монголиядә һәм Кытайда таралган.
1781 елда Александр Суворов Казан шәһәрендә хезмәт үткән.
Бөек француз инкыйлабы нәтиҗәсендә Франция ирекле һәм тигез ватандашлар республикасына әйләнә.
1948 елда кабул ителгән БМОның Кеше хокукларының гомуми декларациясе рәсми рәвештә татар теленә тәрҗемә ителгән.
Чардаклы 1688 елда Пенза өязеннән күченеп килгән йомышлы татарлар тарафыннан нигезләнгән.
Кырмыскалар актив ерткычлар, ләкин алар «мал-туар» да асрый.
Күренекле чирмеш язучысы тавышлы беренче совет киносында төшә.
«Шовинизм» термины француз язучысы T. Коньяр комедиясендәге Никола Шовен исемле персонажга бәйләнгән.
Исламнан христиан диненә күчәргә теләмәгән татар аксөякләрен бөлдереп чабаталы морзаларга әйләндергәннәр.
Америка кино сәнгате академиясе фикеренчә, Пи тормышы фильмы 2012 елның иң шәп 10 фильмның берсе.
Сыра — эчемлекләр арасында популярлыгы буенча дөньяда су белән чәйдән генә калыша.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

37

Музыкант Җәүдәт Айдаров 1942 елда, Ленинград камалышы эчендә Д. Шостаковичның 7 нче симфониясен беренче башкаруда катнаша.
Соры аюлар Татарстан урманнарына төньяк өлкәләрдән очраклы рәвештә килеп чыгалар, ә күрше Башкортстанда аларның даими саны 1000 баш тәшкил итә.
Русия хәрби флотын төзелеш агачы белән тәэмин итүче лашманчыларның 70-80 проценты татарлар була.
Ырынбур өлкәсенең Актау авылы Агыйдел һәм Җаек бассейннарын бүлә торган Акбур сырты төбендә урнашкан.
Ак куян кыш җитүгә ап-пак төскә керә, бу аның үр куяныннан төп аермасы.
Зөябаш бистәсе Акчуриннар төзеп калдырган архитектура истәлекләре белән билгеле.
Болгар ханы Аспарух (рәсемнән кара) — Дунай буе Болгары дәүләтен нигезләүче.
Әстерхан татарлары элегрәк хуҗалык эшләрендә атларга караганда, күбрәк дөя белән үгезләрне эшләткәннәр.
Беларусьтагы Өе шәһәре Польша-Литва татарларының рәсми булмаган башкаласы булып санала.
Җир шарының көнбатыш ягында иң эре кимерүче — кондыз икәнен?
Татарстанның Алабуга шәһәренә нигез салучыга һәйкәл, бу вакыйгадан соң мең ел үткәч кенә куелган.
Мирхәйдәр Фәйзи, Габдулла Тукай, Фәхри Әсгать, Гафур Коләхмәт гомерләрен өзүче авыру урам тузанында да ике атнадак артык яши ала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

38

Совет сугышчылары Асыйм Баляев һәм Ибраһим Беркутов 1943 елда Днепр елгасын кичкәндә күрсәткән батырлыклары өчен Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек булалар.
1906 елның маенда Илмин авылы сабантуена дусты Хөсәен Ямашевка ияреп Уральскидан шәкерт Габдулла Тукаев килә.
Татар халык әкиятләрен җыючы һәм нәшер итүче Габор Балинт туган илендә гаяр эсперанточы буларак билгеле.
Кукурузник — Ан-2 очкычының рәсми булмаган исеме.
Стевиянең яфрагы шикәрдән 300 мәртәбә баллырак.
Шәймардан Ибраһимов — исеме Русия башкаласының бер урамына кушылган сирәк татарларның берсе.
Шаһимәрдән Ибраһимов — Русиянең Гарәбстандагы беренче консулы һәм Урта Азиядә беренче газет мөхәррире.
Китаплары иң укыла торган татар язучыларының берсе төзелештә электромонтажчы һөнәре буенча эшли.
Емельян Пугачев гаскәре Казанны яндырып китә, шәһәрдән Постау бистәсе белән Татар бистәсе генә исән кала.
Атаклы татар дин әһеле, галим, мәгърифәтченең укучысы беренче нугай әлифбасын төзи.
Россиянең Иркутск өлкәсенә керүче Суык Елга шәһәрендә 900гә якын татар яши.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

39

ВАЗ-21099 Лада «Спутник»лар гаиләсендә иң тулы размерлы модель булып тора.
Тарихтагы иң канкойгыч күтәрелешләрнең берсе булып Кытайда 19 гасырдагы тайпиннар күтәрелеше санала.
Литва бәйсезлек алгач төзелгән бердән-бер Витовт һәйкәле татар авылында урнашкан.
Беренчел һәм икенчел телләр арасындагы төп аерма – кешенең бу телне өйрәнгән яше белән билгеләнә.
Һәр һава лиманында бер яки берничә һава аланы була.
Чулым татарлары да үз телләрен татар теле диләр.
Алтата авылы татарлары тимер юл төзүче инженерга түләп, Алтата тимер юл станциясен ундүрт чакрым төньяккаракка күчертәләр.
Литвадагы Немеж авылын 1397 елда татарлар нигезләгән, ә аларның дәвамчылары бүген дә авылда яши әле.
Тулуза - Наполеон хәрби компаниясе вакытында французлар белән инглизләр арасында Франциядә соңгы бәрелеш урыны була.
1719 елда Казан губернасының Казан провинциясе составында Яранск дистрикты оештырыла.
Андрей Макаревичның ата-анасы рус милләтеннән түгелләр.
Композитор Рихард Вагнер Лейпцигта туа, математик Готфрид Вильгельм фон Лейбниц биредә укый, ә композитор Иоганн Себастьян Бах монда эшли.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

40

Финляндиянең «Манчестере» илдәге тору өчен иң уңайлы шәһәр дип санала.
Самар өлкәсенең Иске Мәчәләй авылында дүрт мәчет бар.
Чуашстанның Яңа Чабаксар шәһәре халкының яртысын милли яктан чуашлар алып тора.
Удмурт батыры Мардан нигез салган авыл аның улы исеме буенча аталган.
Казанда 1905 елгы беренче рус революциясе фетнәчеләре хөрмәтенә аталган урам бар.
Сибай каласының карьеры тирәнлеккә 500 м ,ә диаметры — 2 км җиткән.
Кумык теле кайчандыр Кавказда лингва-франка ролен үтәгән.
Бүгенге кытай әдәбиятына нигез салучы неоконфуцийчылыкны нигезләүче Чжоу Дуньиның 32 буын туганы булып тора.
2012 елда Роберт Лефковиц беләнБрайан Кобилка «тере күзәнәкләрдә биохимик сигналлар җибәрүдә катнашкан универсаль молекулларны өйрәнү» Химия өлкәсендә Нобель премиясенә лаек булалар.
Удмуртия татарларының 85 % өлеше биш шәһәрдә (Ижау, Сарапул, Можга, Глазов һәм Воткинск) тора.
Мордовиядә таралган төмән сөйләшендә гөмбәне паңгы диләр.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

41

Беренче СССР санагын уйлап табучы Бәшир Рәмиевкә югары белем булмау комачау итмәгән.
Татар рәссамы Салават Гыйләҗетдинов — Башкортстан Республикасының күпчелек муниципаль районнарның һәм шәһәрләрнең рәсми герб һәм байрак сурәтләре авторы.
XVIII гасыр галиме Герард Миллер язган «Себер патшалыгы тарихы» әле дә тулысынча дөнья күрмәгән.
Габдулла Тукайның Җаектагы укытучысы Кайбыч районы Кече Кайбыч авылыннан булган.
Казандагы Кекин йортын төзүче архитектор биредә лютеран диненнән католик диненә күчә.
Мәскәүнең Спартак футбол клубының беренче тренеры чит илдән була.
Казакъ ССРның дәүләт гимны авторы - татар булган.
«Татар Рубин Гудын» тотар өчен Татцентророзыск тарафыннан махсус комиссия төзелгән була.
Бәрән карчыгасы беркайчан да тере бәрәннәр белән тукланмый.
Имәнборын чия бакчаларына зыян салучы кош булып тора.
Җыерчалы гөмбәләрне пешереп кенә ашарга ярый.
Фирая Зыятдинова татар теленә Владимир Морданьның «Миләш ялкыны» шигырен тәрҗемә итсә, Әнвәр Бакиров көйгә салган.
Шамил Әнвәр улы Тарпищевның нәселе Мордовиядәге Татар Йенәсе авылына барып тоташа.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

42

Россиядә бәрәңге 1890 елгы ачлыктан соң гына чынлап торып игелергә тотына. Аңарчы табыннарда төп урынны шалкан алып торган.
«Казан» ат спорты комплексы — Аурупаның иң зур ипподромнарының берсе.
7 саны өчен кытайча билге — 七 (qī).
2011 елны Гай шәһәре районара прокуратурасы (Ырынбур өлкәсе) мәхкәмәдән 18 гасыр татар шагыйре Габдерәхим Утыз Имәни язган «Җәваһир әл-Бәян» әсәрен экстремистик әдәбият исемлегенә кертүне таләп иткән.
Иң зур тираж җыйган татар газетасы Уфада чыга.
Чиләбе өлкәсе Мөслим авылында туган һәр балада — атом тамгасы тора.
Атҗитәр авылы җирләрен 1739 елда ук типтәрләр башкортлардан мәңгегә алган булганнар.
Печән базарының үзәге булып Нурулла мәчете торган.
Шырында 1880 елда төзелгән агач мәчет 1997 елда яңадан ачыла.
Иске Таш мәчет Казанны рус гаскәрләреннән яклап һәлак булган көрәшчеләр каберендә төзелгән.
Мәҗит Гафуриның туган авылында алар нәселен «Бажык татарлары» дип атыйлар.
2012 елның 1нче августында Казанда сюжет вакыйгалары бүгенге һәм Тукай заманындагы Казанда баручы татарча фильм премьерасы уза.
Казанның Кремль урамына хәзерге исеме аңа 1996 елда гына бирелә.
Чуашстанның Озын Куак авылының татарча, русча һәм чуашча исемнәре бөтенләй туры килми.
Башкортстанның Ишембай районы татарлары тепекәйчә сөйләшәләр.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

43

13 гасырда хәтта Киев, Париж, Лондон, Иерусалим шәһәрләре дә Биләрдән күпкә кечерәк булганнар.
Идел буе Болгары дәүләтеннән калган бердәнбер әдәби әсәр Коръәндәге Йосыф сүрәсенә нигезләнгән.
Беренче Бөтендөнья татар конгрессына Башкортстан делегациясе Марат Миргазямов җитәкчелегендә барган.
Төркия авазы радиосының татар телендәге бүлеге бар.
«Америка хыялы» сүзтезмәсе 1931 елда барлыкка килгән.
Кайбер риваятьләр буенча түгәрәк өстәл рыцарьларының саны 150 кешегә кадәр җиткән.
Аланнар һәм төрки халыкларда ыруг билгеләре һәр аристократ нәселгә бирелүче тамга шикелле булганнар.
Өмәдәге кешеләр бергә һәм гел бушлай эшлиләр.
Касыйм шəһəре 1152 нче елда нигезләнгән дип уйланыла.
Иске Кулаткы районының үзәге дүрт күрше-тирә өлкә башкаласыннан бер чама еракта урнашкан.
Россиянең өлкә татар газеталары арасында тираж буенча «Өмет» беренче урында тора.
Пермь районындагы дүрт татар авылының иң зуры булып Куян авылы санала.
Клоун сүзе 16 гасырда Англияда барлыкка килгән.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

44

Агарчак балыгының иң эреләре 12 кг-га кадәр җитә.
Мукшыча «тумо» имәннәр дигәнне аңлата.
«Саф чишмә» газетасы чыгарыла башлаганнан бирле бушлай таратылган.
Бактерияләр 3 млрд чамасы ел элек күренә башлаганнар.
Һамбург Аурупа шәһәрләре арасында күперләр саны буенча беренчелекне алып тора.
Инфузорияләр сулыкларны чистартуда зур роль уйныйлар.
Казанда җәдитчә укыту ысулларын беренчеләрдән булып Хәсәнгата Габәши кертә.
Арышбашның өч төре Татарстанда да очрый.
Көньяк Уралдагы Варна авылы янында XIV—XV гасыр мөселман архитектурасы үрнәге – 17 м биеклектәге кәшәнә сакланган.
Кайчандыр ТАССРда Подберезье районы да булган.
Кениянең уртасыннан экватор уза.
Алман фәлсәфәчесе Артур Шопенһауэр - волюнтаризмга нигез салучы булып тора.
Бейсбол тубы әзерләүдә кулланылучы өрләнмә озынлыгы берәр километрдан да артып китә ала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

45

Һиндстан хөкүмәте җитәкчесе Җаваһарлал Неру 1956 елда Советлар Берлегенә килгәч, махсус Татар Каргалысына килеп китә.
Язучы Агата Кристида психогеник фуга авыруы күзәтелгән.
2013нче елгы Универсиаданың ярыш кырлары арасында шәһәр тышында (Югары Ослан районында) бер генә объект урнашкан.
Россияда иң эре диатомит комбинаты Инза шәһәрендә урнашкан.
2013нче елгы Евровидение бәйгесе Стокгольмда үтәчәк.
Румынияда буҗак татарларының дәвамчыларын дунай татарлары дип йөриләр.
Төркиядә халкы йөз меңнән зур сиксән шәһәр бар.
Билгеле бер территориядәге үсемлекләр күплеген фитоценоз диләр.
Заманында Сәгыйт бистәсендә унбер мәчет булган.
Һиндстан хөкүмәте җитәкчесе Җаваһарлал Неру 1956 елда Советлар Союзына килгәч, махсус Татар Каргалысына килеп китә.
Язучы Агата Кристида психогеник фуга авыруы күзәтелгән.
2013нче елгы Универсиаданың ярыш кырлары арасында шәһәр тышында (Югары Ослан районында) бер генә объект урнашкан.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

46

Россияда иң эре диатомит комбинаты Инза шәһәрендә урнашкан.
2013нче елгы Евровидение бәйгесе Стокгольмда үтәчәк.
Румынияда буҗак татарларының дәвамчыларын дунай татарлары дип йөриләр.
Төркиядә халкы йөз меңнән зур сиксән шәһәр бар.
Билгеле бер территориядәге үсемлекләр күплеген фитоценоз диләр.
Заманында Сәгыйт бистәсендә унбер мәчет булган.
Мордовиядәге Митрәле авылының хәзерге мәчете 1986 елда төзелгән.
1824 елны патша Александр I Мачали авылында туктап, аксакалларның үтенечләрен тыңлаган.
Казанда Проспект татар язучысы Фатыйх Әмирхан хөрмәтнә аталаган проспект бар.
Торналарның барлык төрләре сулы, гадәтенчә, сазлыклы территорияләр белән бәйле.
Черкели (яки Зур Чирекле) – Сембер өлкәсендә иң зур татар авылы.
Нугай даругасы — Казан ханлыгы, составындагы иң зур даруга булган.
Нагайбәкләрне Казан ханлыгы җимерелгәч үк чукындырылган Арча ягы татарлары дип исәплиләр.
Пенза өлкәсенең бер төркем татар авылларын берләштергән Алтавыл дигән рәсми булмаган төбәге бар.
Бар булган һәрнәрсәнең бөтенесен галәм диләр.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

47

Җирнең үз күчәре тирәсендә бер әйләнү аралыгын тәүлек диләр.
Татарлар, кырым татарлары һәм төрекләрнең сугыш вакытындагы тоткыннарын руслар, украиннар ясир дип йөри.
Әрмәни базар шәһәр шурасы - Кырым АРның иң төньяк регионы.
Титаник заманында дөньядагы иң зур кораб булган.
Стәрлетамак академиясендә татар бүлеге 1993 елдан бирле эшләп килә.
Удмурт Автономияле өлкәсенең 1921 елның гыйнвар—июнендә администрати үзәге Глазов шәһәре булган.
Бал кортларының төп оядан аерылып чыккан яңа гаиләсе күч дип атала.
Никахта булган хатынның сеңлесе балдыз була.
1952 елның 19 һәм 24 апрелендәге БКП (б)ның карары нигезендә Казан өлкәсе барлыкка килгән.
2012 елның апрель аена 285 Википедия тормыш күрә.
Чиләбе өлкәсе составында кайчандыр башкортларның милли округы булган.
Боралак вертикаль рәвешле кузгалырга мөмкин.
Әгерҗе районы Биектау авылында ул беренче укытучы Гайнетдин Әхмәров булган.
Көлмез районыны халкының яртысы район үзәгендә яши.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

48

«Кагылгысызлар» француз трагикомедиясе чынлыкта булган вакыйгаларга нигезләнгән.
Көнчыгыш Африканың иң зур шәһәре — Найроби.
Берләшкән Милләтләр Оешмасының ачлыкны юк итүгә юнәлтелгән махсус максатчан агентлыгы Берләшкән Милләтләрнең Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы (FAO) дип атала.
Кукуруз — бөртеклеләр гәиләсеннән бердәнбер культуралы бөртекле ашлыклар вәкиле.
Башкортстанның беренче философия фәннәре докторы булып Нариман Аитов тора.
1929—1936 елларда Чуаш АССР Түбән Новгород крае составында булган.
Татар телендә мөртәтләрне, гадәттә, Шаһгали дип атыйлар.
Көлмез районыны халкының яртысы район үзәгендә яши.
Башкортстанның Дәүләкән районына татарлар күпләп XVIII гасырда күчеп утыра.
Иргәел турында «Үзе бер карыш, сакалы мең карыш» еш очраучы сүзтезмәсе әйтелгән.
Итальян Википедиясе 2011 елның 14 октябрендә 1 көнгә ябылып ала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

49

1944 елның 25 августында җәлилчеләр төрмә камерасыннан гильотина бүлмәсенә кадәр 114 адымны җырлап үткәннәр.
Пәнҗаб сүзе урдуча биш су дигәнне аңлата.
Рәхим Саттар әсирлектә дә шигырьләр язуын дәвам иткән.
2012 елның 26 февралендә Камал театры директоры вафат булды.
Казанда Волдимар Азинс исемендәге зур микрорайон бар.
Татарларда чәчәк авыруының үз иясе бар.
Йомдыру сүзе караклар аргосында үтерү мәгънәсендә кулланыла.
Җиде Чуашстан могҗизасының өчесе Сөндер районында урнашкан.
Зимбабве территориясеннең 10 %ын тыюлыклар һәм милли парклар тәшкил итә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

50

1552 елда Казанны алуда катнашкан Камайга Явыз Иван Ибриси районы җирләрен биргән.
2012 елда үтәчәк футбол буенча Аурупа чемпионатында соңгы тапкыр 16 такым катнашыр, алга таба такымнар саны 24-кә кадәр артыр.
Коми теленең өч сөйләшүенең дә үз әдәби теле бар.
Татар ышанулары буенча мунчада рәхмәт әйтергә ярамый.
Адольф Һитлер хакимияткә Мүнхен каласында килгән.
Мари Иленең Бәрәңге районының күпчелек халкын татарлар тәшкил итә.
Россиядә, Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан кала, иң урбанизацияләнгән регион Себердә урнашкан.
XVI гасырның уртасына кадәр Нократ Аланы җирләре Казан ханлыгында булган.
Җәнлекчелектә кайчандыр актөлкене Россиядә генә үрчетсәләр, 21нче гасырдан Кытайда да үрчетә башлыйлар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

51

Авыл хуҗалыгында якынча 1 миллиард кеше мәшгуль дип санала.
Удмурт шагыйре Кузебай Гердның музее Вавож районында урнашкан.
XX гасыр азагында дөньядагы иң эре куянчылык хуҗалыгы Татарстанда урнашкан булган.
Татар ышануларына күрә Аждаһа мең ел яшәгәннән соң Юха-кызга әйләнгән.
Идел-Уралда иң беренче нефть промыселы булып Ишембайныкы санала.
Себер федераль округының мәйданы бөтен Россия мәйданының 30 %ын биләп тора.
Австралиягә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар — Маһирә Хәйретдинова (рәсемдә).
Татарлардан беренче фәлсәфә фәннәре докторы авыл мәктәбе мөдире булган.
1989 елда татар әлифбасына Ў хәрефен өстәү планлаштырылган иде.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

52

Эдди Мерфи 84 нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасын алып барудан баш тарткан.
Удмуртиядәге иң «татар» районы булып Юкамен районы дип санала.
Алтын Урданың турыдан-туры варисы — Олы Урда.
Россиядәге иң кечкенә шәһәр — Тула өлкәсендәге Чекалин шәһәре.
Гвинея-Бисау Җөмһүрияте Португалиядән бәйсезлеккә 1973 елда ирешә.
Чуашиядәге Шыгырдан авылын Касыйм татарлары нигезләве ихтимал.
Обь-Енисей каналы соңгы тапкыр 1942 елда кулланылган.
Хәзереге Курск һәм Белгород өлкәләре җирләрендә кайчандыр татар ханлыгы урнашкан була.
Башкортстанда башкорт халкының милли батыры Салават Юлаев исемендәге район бар.
Майлылыгы 15 % тан ким булса, майонез соус дип йөртелә.
«Мәгълүмати цивилизация фәлсәфәсе» курсын татар кешесе булдыра.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

53

Башкортларның «Һәнәк» журналы башта татар телендә чыга башлаган.
Дөньяның 30 илендә 212 атом электр станциясе бар дип исәпләнә.
Ямал-Ненец автономияле округы башта милли округ буларак барлыкка килә.
Хаҗиәхмәт Ишбулатов 1918 елның июленнән Башкорт гаскәренең 1нче дивизиясе командиры булган.
Кешенең тәне электр тогы үткәргече булып тора.
Казан шәһәрендә инглиз телендә нәшер ителүче бердәнбер гәҗит бар.
Фонетик яктан Байкыбаш сөйләше мишәр диалектының "Ц"-лаштырган сөйләшләренә карый.
Пентатониканы күбрәк Көнчыгыш халыклары (японнар, кытайлар, төрки халыклар һ.б.) куллана.
Башкортстанда башкорт халкының милли батыры Салават Юлаев исемендәге район бар.
Майлылыгы 15% тан ким булса, майонез соус дип йөртелә.
«Мәгълүмати цивилизация фәлсәфәсе» курсын татар кешесе булдыра.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

54

Француз колонияль империясенең тәэсирендә бүген дә күп кенә илләрдә француз теле киң таралган.
Төркиядә 10 меңгә якын татар яши.
«Аллаһ» исеме аның башка исемнәреннән аермалы.
Җирдәге һәрбер төрнең үзара ничек яшәвен, тормышын тәфсилләп сөйли торган димтәләрчә тапшыру алып баручысы — Дэвид Аттенборо.
Япония татарларының Токиода урнашкан «Исламия» мәчете 1985 елгы җир тетрәү нәтиҗәсендә җимерелгәннән соң, ул янә 2000 елда гына торгызыла.
Математиканың функция төшенчәсен беренче тапкыр Готфрид Лейбниц куллана.
Зоология буенча күзәтүләр борынгы дөньяда ук үткәрелгән.
Финляндиядә Башкарма татар музыкаль төркеме оеша.
Фотон яктылык тизлеге белән хәрәкәт иткәндә генә яши ала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

55

Француз колонияль империясенә кергән илләр Франкофония оешмасына берләшкән.
Хәниф Кәрим, Резеда Вәлиева, Рафаэль Сафин тумышы белән Башкортстанның Кыйгы районыннан.
The Beatles XX гасырның иң уңышлы төркемнәреннән берсе дип санала.
Психологиядә кызыл төс активлык, татулыкны белдерә.
Үсемлекләр систематикасы — үсемлекләрнең күптөрлелеген өйрәнүче фән.
2011 елның октябре мәгълүматларына күрә 2490 күктерәү бар дип исәпләнә.
BaXtle төркеме җырларын 5 телдә башкара.
Кабаннар очрамаган урыннарда юлбарыслар да очрамый.
Яблоко фиркасе үз программасын татар теленә дә тәрҗемә итте.
25 сентябрьдә Вьетнамда «көз уртасы фестивале» бәйрәм ителә.
«Тәрбиятел-әтфаль» — беренче төрки телле балалар журналы.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

56

АКШ ватандашлар сугышы АКШ тарихында иң кан коючан сугыш буларак тарихка кергән.
Коръәннең 97 нче сүрәсе Кадер кичәсе турында.
Зиннәтулла Билалетдинов — 1984 елгы Олимпия уеннары чемпионы.
Татар Википедиясе Белем җәүһәрләре бәйгесендә җиңү яулады.
Боланнар (рәсемдә) һәр ел мөгезләрен яңага алмаштыралар.
Бөтендөнья укытучылар көнен 100дән артык дәүләттә бәйрәм итәләр.
Гидраның регенерациягә сәләте искиткеч зур, мәсәлән, аны 100 өлешкә бүлсәк, һәр өлештән яңа гидра үсеп чыга.
Йөрәкнең клапан аппаратына протез куйганнан соң авыруларның дүрттән бер өлешендә психик эшчәнлек бозыла.
Көрәшче Рамил Нуримановның әтисе Мәскәү хастаханәсеннән качып, Сабантуйга көрәш карарга бара, анда, авыруына карамыйча, көрәшергә чыга һәм җиңә.
Цунаминың биеклеге океанда, гадәттә, 1 метрдан артмый, яр буенда гына ул кинәт үсә һәм 30-40 м җитәргә мөмкин.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

57

Фотосинтез булмаса, нефть тә булмас иде.
1921 елда булган Оппау шәһәрчегендәге шартлау нәтиҗәсендә якындагы ике авыл җимерелә, күрше шәһәрләрдә барлык йортлар тәрәзәсез кала, поездлар юлларыннан алып ыргытыла, шартлау тавышы хәтта 300 км ераклыкта урнашкан Мюнхенда да ишетелә.
Бөек татар көрәшчесе истәленә төрле ярышлар уздырыла, ләкин ул гомеренең соңгы елларын фәкыйрьлектә үткәргән.
Булачак Олимпия чемпионы Федор Симашевка беренче чаңгыларын урманчы булып эшләгән әтисе ясап биргән.
Казандагы Нурулла мәчетенең архитекторы — «Финляндиядә туган» протестант немец.
Танылган язучы Кави Нәҗминең энесе бик оста шахмат уйнавы белән танылган.
Казандагы Әл-Ихлас мәчетенә (рәсемдә) төзер өчен урынны вафат кеше билгеләгән.
Венеция кинофестивален оештырырга Италия диктаторы Бенито Муссолини тәкъдим ясый.
Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты сугыш елларында эшләмәгән.
Карачайлар һәм балкарлар — бер халыкның ике исеме.
Төрки халыклар арасында иудаизм тарафдарлары да бар.
Туризм тармагы якынча 137 миллион кешене эш белән тәэмин итә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

58

Беренче татар профессиональ театраль труппа (рәсемдә) күчмә хәлдә яши һәм шуның өчен аңа «Сәйяр» дип исем бирелә, ягъни ил гизүче, мосафир.
Ирена Сендлер чемоданнарда, коробкаларда, тартмаларда, һәм башкача качырып, 2500 яһүд баласын фашистлардан коткарган.
Иудаизм агымнары төрле җирләрдә барлыкка килгән, алар арасында хәтта Алмания белән Нью-Йорк та бар.
Мәктәп директоры, партизаннарның «кара генералы», Гитлерның шәхси дошманы, прокурор ярдәмчесе, эчке эшләр министрының урынбасары, музей директоры, грузин Юрий һәм татар Даян абзый — берүк кеше.
Матра таулары Словакия гербында сурәтләнгән булса да, тулысынча Венгрия җирләрендә урнашкан.
Уфа районында кыш көне 67 мең кеше яши, ә җәй көне — 167 мең.
Хуҗа Насретдинга охшаган образлар төрле халыкларда еш очрый: румыннарда ул Пэкалэ, әрмәннәрдә — Пулу-Пуги һ.б.
Булачак революционер Муллаян Халиков мәдрәсәдә белем ала.
Буриш халкы бурушаски телендә сөйләшә һәм ул тел башка бернинди телгә дә охшамаган.
Композитор Петр Чайковскийның бабасы Чайка фамилияле була һәм аны Чайковскийга үзгәртә.
Күренекле галим, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече, профессор Әхмәт Тимерне үз вакытында мәктәптән куып чыгаралар.
Шомыртлар барлык югары төзелешле үсемлекләр кебек суүсемнәрдән килеп чыккан.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

59

Археоптерикс – сөйрәлүчеләр белән кошлар арасында урын алган борынгы кош.

Кайбер динозаврларның аяклары кошларныкына охшаш булган (рәсемдә).
Беренче татар медицина профессоры Әбүбәкер Терегулов «Ак чәчәкләр» романында төп геройның прототибы.
Нуретдин исеменнән титул барлыкка килгән.
Татар иҗтимагый үзәгенә беренче санакны Гали Акыш бүләк итә.
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты Корделл Халл яһүд качакларын иленә кертүгә каршы чыккан.
Франция үзәгендә «Франция утравы» урнашкан.
Кошлар динозаврлардан барлыкка килгәннәр.
Ак аюның туны ак булса да, тиресе кара төстә.
Борынгы гарәпләрнең этикеты кунак кулын сөт белән юуны таләп иткән.
Бу елның 9 июлендә яңа дәүләт барлыкка килде.
Күренекле рәссам Рембрандтка танылу аның вафатыннан 2 гасыр узгач кына килә.
Халыкара хокук яклаучы оешмалар арасында Amnesty International иң озын һәм бай тарихлы.
Чиләбе шәһәренә татар морзасы нигез сала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

60

Әлдәбәран һәм Антарес йолдызларын икесен бер юлы күреп булмый.
Гөлнара Сәмитова-Галкина Пекин Олимпиадасында җиңүдән соң Татарстан флагын тотып стадионда йөгергән өчен медальсез кала яза.
Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе Альфред Нобель мирасыннан бирелми.
Иң биек волейболчы (217 см) Чаллы шәһәрендә туган.
Себердә чыккан беренче татар газетасы атнасына 2-3 тапкыр нәшер ителгән.
Туймазы шәһәре урнашкан елга 55 процентка кар суы белән туклана.
Микронезиянең борынгы акчасының диаметры 3 метр, ә авырлыгы 4 тонна булган (рәсемдә).
2010 елда Палау дәүләтендә якынча 21 000 кеше яшәгән.
3 мең кешедән торган, 100гә якын танкы булган Полисарио хәрби фронтын студентлар оештырган.
Ай тотылу фәкать тулы ай булганда гына мөмкин.
Бүздәк районының (Башкортостан) «Бүздәк яңалыклары» газетасы татар һәм рус телләрендә 1931 елдан бирле чыга.
Тынычлык өчен Нобель премиясе кешеләргә генә түгел, ә хәрәкәткә дә бирелгәне бар.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

61

Бозлык чорына кадәр сыртланнар (гиеналар) Аурупада да яшәгәннәр.
Асуан гидротөене (Мисыр) төзү эшләренә татар телендә техник белем бирү оештыручыларының берсе булган, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе Вагыйз Фәтхуллин җәлеп ителә.
Магнитогорски руднигында шартлатучы булып эшләгән, соңрак Татарстанның халык җырчысы булган Габдулла Рәхимкуловның сәнгатькәр юлы белән китүенә Рәшит Ваһапов тәэсир иткән.
Пацифизм хәрәкәтенә нигез салуда Даниянең бер хәрби офицеры зур роль уйнаган.
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты Эрнесто Теодоро Монета гомеренең соңгы елларында Италиянең Беренче бөтендөнья сугышына керүен хуплаган.
Финляндиянең бердәнбер манаралы мәчетен финляндия татарлары төзегән.
Таҗ Махал (рәсемдә) — Һиндстанның рәсми булмаган, ләкин бик популяр символы.
Икенче инглиз-бур сугышында британнар беренче тапкыр концентрацион лагерьлар кулланалар.
Казан зооботаник бакчасы — Русиядә зоологик һәм ботаник бүлекләрне берләштергән бердәнбер зоопарк.
Кайбыч районының Иске Чәчкаб авылы хәзерге Олы Кайбыч авылы урынында урнашкан булуы ихтимал.
Кешегә бер тапкыр гына бирелә торган Гонкур премиясен француз язучысы Ромен Гари ике тапкыр алган.
Кулланышта еш очрый торган төрле амулетлар — борынгы фетишизм калдыклары.
Татар шагыйрәсе Саҗидә Сөләйманова туган Яңавыл авылы хәзерге заманда шәһәр статусына ия.
Әл-Җәзирә телекомпаниясен нәрсәдә генә гаепләмиләр, көнчыгышта да, көнбатышта да яратмыйлар, хәтта кайбер илләр аны бөтенләй ябырга чакыралар, шуңа да карамастан аның популярлыгы артканнан арта бара.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

62

Хәерби авылының (Лаеш районы) мәчетен 1908 елда Казан сәүдәгәре Салих Гобәйдуллин төзетә.
Ямады авылы татар мәктәбеннән 13 фән докторы, 50 фәннәр кандидаты чыккан.
Балыклар су агымына каршы йөзгәндә, тыныч суда йөзүгә караганда азрак көч сарыф итәләр.
Берүк елны АКШта да, Русиядә дә президентка импичмент ясала, ләкин икесе дә барып чыкмый.
Вәзен йолдызының радиусы Кояшныкыннан 215 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы 50 000 тапкыр күбрәк.
Гадәттә сөлекләр кан эчүчеләр булса да, аларның арасында чын паразитлар юк.
Дөньяда 8734 рептилия төре билгеле.
Консепсьон шәһәрендә (Чили) явым-төшем Лондонныкына карата 2 тапкыр күбрәк.
Родос утравында кешеләр неолит чорында ук яшәгәннәр.
1948 елдан 1965 елга кадәр Җиңү көне эш көне буларак үтә.
Ак карлыган (рәсемдә) — аерым төр түгел, ә кызыл карлыганның альбинос варианты гына.
Андромеда йолдызлыгына кергән Андромеда галактикасы үз эченә 300 миллиардтан артык йолдызны ала.
Бенджамин Франклин рәсеме 100 АКШ доллары банкнотасында урын алса да, ул АКШ президенты булмаган.
Казакъстанда урнашкан Мәмлүт шәһәренә нигез салучы — татар крестьяны Мәүлүт Валгузин һәм шәһәр аның исемен йөртә.
Николай Коперникның «De Revolutionibus Orbium Coelestium» исемле китабының беренче ике басмасын үз вакытында бары тик 7 кеше генә тулысынча укуы ачыкланган.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

63

Совет-фин сугышы (1939-1940) нәтиҗәсендә Советлар Берлегенә Финляндиянең 11 % өлеше күчә.
Танылган татар артисты Наил Дунаевның чын исеме Николай.
Узган гасыр башында татар галиме Сәгыйть Исәнбаев, бөтен гаиләсе белән диярлек, үзбәк халкына мәгърифәт таратучы булып эшләгән.
Euronews мәгълүмати телеканалы 10 телдә даими тапшырулар алып бара.
Андромеда һәм Киек Каз Юлы галактикалары секундына 300 километрга якынаялар.
Габдулла Тукай «Шүрәле» әкиятен татар халык риваятенә нигезләп яза.
Нәҗип Мәхфуз романнарының яртысыннан артыгы экранизацияләнгән.
Сириус - безгә иң якын йолдызларның берсе, Кояш системасыннан аңа кадәр ара «нибары» 8,6 яктылык елы гына.
«Танк» атамасы инглиз телендәге tank сүзеннән килеп чыккан, ул «бак», «цистерна», «мичкә» мәгънәсен аңлата.
Һиндстанда барлыгы 23 рәсми тел бар һәм шуларның берсе - Санскрит.
Француз астрологы, табибы Мишель де Нотрдам дөньяга күрәзәче Нострадамус буларак таныш.
Христофор Колу́мбка кадәрге вакытта ацтекларда акча ролен какао орлыклары үтәгән.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

64

Бөек Британиянең төп яңа ел чыршысы Трафальгар мәйданында куела (рәсемдә).
Альберт Эйнштейн — дөньяның 20дән артык университетының хөрмәтле докторы, күпсанлы фән Академияләре әгъзасы.
Анд таулары Көньяк Америкада 9000 кмга сузылган.
Галиәсгар Камал «Яшен» журналында рәссам булып та эшләгән.
Галилео Галилей Юпитер планетасын телескоп аша күзәтү вакытында, аның иң зур дүрт иярченен — Ио, Аурупа, Ганимед һәм Каллистоны ача.
Islamtat.ru — Татарстан мөселманнарының беренче мәгълүмат агентлыгы.
Кояш системасында 4 газлы планета бар.
Лишайниклардан бактериаль авыруларны, шул исәптән туберкулезны, дәвалау өчен төрле антибиотиклар ясыйлар.
Рэпер Шакурның псевдонимы ШАгыйрь КУРбанов сүзләре кыскартылып барлыкка килгән.
Җидегән йолдызлыгынын җиде йолдызы чүмечкә охшаган фигураны тәшкил итәләр.
«Син — минеке, мин — синеке» тапшыруын алып баручы Зөлфәт Зиннуров (рәсемдә) тамашачыга шулай ук Зиннур псевдонимы астында чыгыш ясаучы җырчы буларак та таныш.
Ислам дине буенча үтәлергә тиешле дини эш ваҗиб дип атала.
Габделфәт Сафин популяр җырчы гына түгел, ә танылган нәшриятче дә.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

65

Фарсы култыгында 8 дәүләт урнашкан.
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Испания дүрт тапкыр катнашкан.
Патрик Чэплин милли инглиз уены дартсның чыгышы белән Франциядән булуын ачыклый.
Стивен Спилберг (рәсемдә) беренче фильмын 10 яшендә төшерә.
Җырчы Алинә Сафиуллина студент вакытында Венера Ганиева җитәкләгән сыйныфта укыган.
21 февральдә халыкара туган тел көне билгеләнә.
30 февраль көне чынбарлыкта бар.
«Әл-Җәмиг» хәдисләр җыентыгын Имам әт-Тирмизи төзи.
Кояш офыктан 43 градустан биегрәк күтәрелсә, Җир өстеннән салават күпере күренми.
«Ялкын» журналы 1924 елдан бирле чыга.
Корея ике дәүләткә — КХДҖ һәм Көньяк Кореягә бүленә.
Роман телләренең тамырлары латин теленә карый.
Татар әдәбиятында дастаннар мөһим роль уйный.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

66

Шамил Аляутдинов Мәскәүдә дөньяга килә.
Татарча һәм башкортча җырлар башкаручы Вәсилә Фәттахова «Туган як» җырын башкаруы белән танылган.
Армспорт буенча дөнья чемпионатлары, халыкара һәм илкүләм ярышлар уздырыла.
1862 елда Хөсәен Фәезханов татар грамматикасын яза.
Иң көчле булмавына карамастан, Шаһ (рәсемдә) — иң мөһим шахмат ташы.
Владимир Ленин фәлсәфә һәм икътисад буенча фәнни эшчәнлек алып барган.
Оренбур татар театры артисты Рафаил Фатыйхов 2010 ел ахырында вафат була.
Доллар атамасы алман «талер» сүзеннән килеп чыккан дип санала.
Беренче тапкыр сатуга Windows 7 2009 елда чыга.
Татар бугазы Япон һәм Охот диңгезләрен тоташтыра.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

67

Дөньяның иң зур утравы — Гренландия.
Лезгиннар саны 2010 елда якынча 700 мең кеше.
Президентлыгына кадәр Билл Клинтон Арканзас штаты губернаторы булып сайланган иде.
Эйфель манарасын төзү эше ике ел дәвам иткән.
Татарстан һәм Башкортстанда яшәүче марилар күбесенчә татар телендә сөйләшәләр.
АКШ долларлары 1861 елдан гамәлдә йөри.
1982—1989 елларда «Казан утлары» журналының баш мөхәррире булып Ренат Харис эшли.
Төньяк Ирландия — Бөекбританиянең административ-сәяси өлеше.
Балачакта Луи де Фюнесны дуслары «Фюфю» дип атаганнар.
Клайв Льюисның китабына нигезләнгән Нарния елъязмалары:Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф фильмы Яңа Зеландия һәм Чехиядә төшерелә.
Кайбер галимнәр фикеренчә Gliese 581 g Җир шарының кардәш планетасы булырга мөмкин.
Йеллоустоун милли паркы АКШның өч штатында урнаша.
Күп функцияле кәрәзле телефон смартфон дип атала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

68

Ирландия, Бөекбритания, Скандинавия, гомумән, Урта гасырлар Аурупасы тарихына викингларның тәэсире зур.
Тим Бертонның беренче җитди эше — 1978 елгы «Балдаклар Хөкемдары» мультфильмына төс бирү иде.
Атаклы «Диване лөгатет терк» сүзлеген Мәхмүд Кашгари төзи.
Кайбер якларда бөккәнне тәкә дип йөртәләр.
Мәүла Колый XVII йөзнең 70 елларында Болгар тирәләрендә яшәгән.
2000 елдан башлап Казан Кирмәне (рәсемдә) ЮНЕСКО мирасына керә.
Татарларда дистәләгән аш төре бар.
Имам Шәфигый нәсел шәҗәрәсе Мөхәммәт пәйгамбәргә барып тоташа.
Бер фараз буенча пилмәннәр татар халкына Кытайдан килгәннәр.
Гүзәл Уразова Пермь өлкәсендә дөньяга килә.
Көнчыгыш Азиядә Кытай Җөмһүрияте дигән өлешчә танылган дәүләт бар.
Татарстан китап нәшрияты 1919 елда оештырылган.
Анатоль Франс иҗаты католик «Тыелган китаплар индексы»на кертелде.
Бүгенге көндә КПК телефон, навигатор һәм медиаплеер функцияләрен үти ала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

69

Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре фильмы постеры

Үзбәк теленә иң якын телләр дип уйгыр телен атап була.
1974 елдан Никосия ике өлешкә бүленгән.
Һуннар Көнчыгыш Аурупада б.э. IV гасырның җитмешенче елларында килеп чыгалар.
2010 елның февраленә Одноклассники.ru сайтында 45 миллион кеше теркәлгән.
Габдрәшит Ибраһимов туган иленнән китергә мәҗбүр булып, Япониядә вафат була.
Озынча камыр кисәкләрен майда кыздырып әзерләнгән татар милли ризыгы кош теле дип атала.
Колмак ыругның гади һәм япон төрләрен аералар.
Австро-Венгрия империясе 1867—1918 елларында Үзәк Аурупада урнашкан
Гарри Поттер турындагы җиденче фильмының беренче өлеше 2010 елның 17 ноябрендә чыгачак.
Татарстан язучылар берлегенең бер әгъзасы — төрек.
Евровидение бәйгесе кебек үк Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе ел саен үткәрелә.
Яшел суүсемнәрнең төрләре саны 13 меңгә җитә.
2009 елда Лувр музеен (рәсемдә) 8 500 000 кеше зиярәт итте.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

70

Үлем җәзасы Йосыф Акчурага Төркиядән сөргенлек белән алыштырыла.
Француз Полинезиясе үз өченә күп утраулар төркемен туплый.
Хәзерге вакытта Казанда 90 автобус маршрутлары бар.
Коръәнне дөрес укырга ярдәм иткән шәригать фәне тәҗвид дип атала.
Празат Исәнбәт Гаяз Исхакыйның әсәрләрен сәхнәгә кайтару эше белән шөгыльләнгән.
Санакның «туган» теле булып программалау теле санала.
Гималайларның иң бөек ноктасы шулай ук дөньяның иң югары нокта булып санала.
Бельгия валоннары саны 3.5 миллионны тәшкил итә.
Майн Ридның дөньякүләм мәшһүр булган «Башсыз җайдак» романы Яхъя Халитов тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителде.
Испан теле Үзәк Америкада төп тел булып санала.
Нәҗип Җиһанов язган опера — «Алтынчәч»нең премьерасы Бөек Ватан сугышының беренче көннәрендә — 1941 елның июлендә була.
Азатлык сыны (рәсемдә) Америка инкыйлабының йөзъеллыгына Франциядән бүләк булып бирелде.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

71

Тәблигъ җәмәгате 1926 елда Мәүлана Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви тарафыннан оештырыла.
1999 елдан Рейхстаг бинасында Алманиянең парламенты урнаша.
Тарихи роман жанрын нигезләүчесе — Вальтер Скотт.
Каталония — Испаниянең автономиясе.
Мөселманнарга биш вакыт намаз Мигъраҗ кичәсендә фарыз була.
Йомышлы татарларның иң зур өлеше Мишәр илендә урнашкан иде.
Мәккәлеләрдән беренче булып Ислам динен Хәдиҗә кабул итә.
1837 елда Букингем сарае Бөекбритания патшаларының резиденциясе буларак игълан ителә.
Борнай мәчете (рәсемдә) төзелеше буенча чыгымнарны үз өстенә Мөхәммәтсадыйк Борнаев алган.
«Райян» исемле Ислам тематикасына җырлаучы төркем (рәсемдә) Рамазан аенда оеша.
2010 елның 30 июненнән башлап Яндекс сайты татар телендә эшли башлады.
Лиссабон шәһәре Пиреней ярымутравының көньяк-көнбатыш ярында урнаша.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

72

Музыкага мәхәббәт һәм сәләт Моцартка 3 яшьтә барлыкка килде.
Гиннесс рекордлар китабы 1955 елдан бирле чыга.
Притцкер премиясе Нобель премиясе аналогы буларак кабул ителә.
«Казан утлары» журналында озак итеп Нил Юзиев эшләгән.
Милләтләр Лигасына иң күбе 58 дәүләт кергән.
Әдәбият буенча Нобель бүләгенең беренче лауреаты — Франсуа Арман Сюлли-Прюдом.
Универсиада ике ел саен уздырыла.
Каһирә — Африканың иң зур шәһәре.
1968 елдан Гәрәй Рәхим СССР Язучылар берлеге әгъзасы.
Ел саен Меридада Ферия дель Соль фестивале уза.
Матбугат.ру сайты 2008 елдан эшли башлады.
Ислам диненең биш баганасына Хаҗ кылу да керә.
Тәһран шәһәренең халык саны аеруча зур тизлек белән XX гасырда үсә.
Джоан Роулингның Гарри Поттер турындагы романнар сериясе (рәсемдә) 64 телгә тәрҗемә ителгән.
Франция һәм Италия чикләрендә Көнбатыш Аурупаның иң зур биеклеге урнаша.
Коръәннең иң кечкенә структур берәмлеге — аять.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

73

Берәр сайтта татар теле 51 % урын алса, сайт Татар интернетына керә.
Япония составына 6 848 кечкенә утрау керә.
Татарстанда яшәүче биш яки күбрәк баласы булган ана махсус медаль (рәсемдә) белән бүләкләнә.
Волейбол уены урталай ятьмә белән бүленгән махсус мәйданчыкта уза.
Твиттерда меңләп татар теркәлгән.
Фәлистыйн автономиясенең халык саны буенча иң эре шәһәре — Газзә.
Александр Матросов исемле каһарманның чын исеме Шакирҗан Мөхәммәтҗанов.
«G7» оешмасы Русия кушылганнан соң G8, ягъни «Зур 8» дип атала башлады.
«Алтын тарак», «Су анасы» балетларының композиторы — Әнвәр Бакиров.
Сөембикә манарасы (рәсемдә) элек Хан мәчете буларак аталган.
Ел саен Габдулла Тукай исемендәге өч дәүләт премиясе тапшырыла.
Швед телендә сөйләшүчеләр саны 9 миллионнан арта.
1989 елда СССР Югары Советы тарафыннан Кырым татарлары депортациясе тәнкыйтьләнде һәм канунсыз булып танылды.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

74

Сөембикә — Ислам тарихында ил белән идарә иткән беренче мөселман хатын-кызларның берсе.
Экология төшенчәсен гамәлгә кертүче — Эрнст Геккель.
Джомолунгма Непал һәм Кытай чикләрендә урнаша.
12 май көнне Рөстәм Мингалимга Татарстанның халык шагыйре исеме бирелә.
Альп таулары 7 Аурупа иле территорияләрендә урнашкан.
Әлеге Азия регионына төрки халыклар дәүләтләре дә керә.
Һиндстан бөтен Һинд ярымутравы территориясендә урнаша.
Беренче дөнья сугышында үлгән гаскәриләр саны 5 миллионга җитә.
Япон диңгезе исеме Корея илләрендә танылмый.
Дөньяның иң төньягында урнашкан башкала — Рейкьявик.
Хәлим Җәлалов — Камал театры артисты.
Татар Википедиясе 2003 елның 15 сентябрендә ачыла.
Осетин телендә сөйләшүчеләр саны якынча 500 мең кеше.
Күмерсулар атамасы «күмер» һәм «су» сүзләреннән төзелгән.
Беренче мәчетләр Казанда XVIII гасырда төзелгәннәр.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

75

«Телсез Күке» спектакльнең авторы — шагыйрь, композитор, драматург, җырчы Зөлфәт Хәким.
1992—2010 елларда Татарстан Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты директоры Мансур Хәсәнов 2010 елның 13 мартында вафат булды.
Камәт азаннан тизрәк укыла.
2 номерлы лицей-интернатта 7 сыйныфтан башлап укыйлар.
1776 елда испаннар Сан-Франциско ярымутрау ярында төзегән фортны Сан-Франциско дип атадылар.
Жюль Верн Француз География Җәмгыяте әгъзасы булган.
Пиреней ярымутравының башка исеме — Иберия.
Үз дәүләте булмаган иң зур халык — көрдләр.
7 илнең территорияләрендә урнашкан Көнбатыш Аурупаның иң зур таулары — Альплар.
Кызыл диңгез Гарәбстан ярымутравы һәм Африка арасында урнашкан.
Ганс Христиан Андерсенның Исаак Ньютон турында әкият бар.
2008 елның уртасына Интернетны даими рәвештә кулланган кешеләр саны якынча 1,5 млрд кешегә җитте.
Тәкбир күп илләр байракларында язылган.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

76

Дин галиме, фәкыйһ Йосыф әл-Кардави Әл-Җәзирә каналында «Шәригать һәм көндәлек тормыш» тапшыруын алып бара.
Гафур Каюмов — Әлмәт дәүләт театрында баш режисссер.
Әнәс Камал — Галиәсгар Камал улы.
Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетының 7 исем булды.
Мәскәү Дәүләт Университеты — Россиянең иң зур һәм алдынгы югары уку йорты.
Садри Максуди (рәсемдә) — икенче һәм өченче Дәүләт Думалары депутаты.
Үз эченә Кояш системасын, гади күз белән күренгән йолдызлар һәм башка йолдызлар керткән система — Киек каз юлы.
Татар Иҗтимагый Үзәге Марат Мөлеков исемен йөртә.
Казан ханлыгының соңгы рәсми ханы — Ядегәр-Мөхәммәт хан.
«Ватаным Татарстан» газетасы 1918 елдан чыга.
Шәһадәт — Ислам нигезләренең иң беренчесе.
Tokyo Anime Awards нәтиҗәләре буенча Вакытны буйсындырган кыз — 2007 елның иң яхшы аниме-фильмы.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

77

Илһам Шакиров — Габдулла Тукай исемендәге премия лауреаты.
Титан — көмеш-ак төсле, сыгылмалы, нык һәм җиңел металл.
Америка Кушма Штатларның 50-нче штаты — Гавайлар штаты.
Гадел Кутуй улы Рөстәм Кутуй 7 гыйнварда вафат булды.
Идел буе федераль округына 6 милли җөмһүрият керә.
Ингушлар Исламны якынча 200 ел элек кабул иткән.
Җил һәм җеннәр өстеннән хакимлек бирелгән пәйгамбәрнең исеме — Сөләйман пәйгамбәр.
Артур Конан Дойль Эдинбург шәһәрендә яшәгән.
Камал театры куйган «Ханума» спектакленең премьерасы 2004 елда булды.
Америка Кушма Штатлары 50 штатка бүленәләр.
Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең беренче китабы — Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы.
Тарихта беренче тавышлы, озынметражлы һәм музыкаль мультфильм эшләүче кеше — Уолт Дисней.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

78

Калифорния штаты

Хаяо Миядзакиның «Өрәкләр белән алып кителгән» фильмы Оскар яулаган.
Хәзерге вакытта исламда 4 мәзхәб бар.
Россия фәннәр академиясе 1724 елда Петербург фәннәр академиясе буларак оеша.
«Кыйса-и Йосыф» риваятен Кол Гали 1233 елда яза.
Диалектик материализм систематик белем буларак, Маркс һәм Энгельс хезмәтләрендә эшләнгән.
Колумб рәсми рәвештә беренче булып Атлантик океанны корабта кичә һәм аурупалылар арасында беренче булып Кариб диңгезендә була.
Беренче конституция шумерлар заманында була.
Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари Урта Азия шәһәрләрендә гыйлем ала.
Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәтена 45 мөхтәсибәт һәм 1247 мәхәллә буйсына.
18 декабрь көнне Халыкара мигрантлар көне билгеләнә.
Күп майялар шәһәрләре ЮНЕСКО исемлегенә кертелде.
Әл-Фатыйха сүрәсе намазның һәр рәкәгатендә укылырга тиеш.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

79

Наполеон Бонапарт — бүгенге француз дәүләтенә нигез салучы.
Рамазан аенда иртәнге намазга азан, ураза башланганлыкны белдерә.
Яссылык тигезләмәсе беренче тапкыр А. К. Клеро хезмәтләрендә очрый.
Иран, Әзербайҗан, Гыйракның яртысыннан артык халкы — Исламның Шигыйчылык агымында.
Россиядә мөфтиләр мөфтият җитәкчеләре булып торалар
Кояш баткач, Икенде намазы урнына Ахшам намазы вакыты керә.
"Сабантуй" газетасы 1924 елда чыга башлаган.
Рабит Батулланың чын исеме — Роберт Батуллин.
19 ноябрьдә Эңгер-меңгер фильмның икенче өлеше кинотеатр экраннарына чыккан.
Алтайлар ике этнографик төркемгә бүленәләр.
Язучы Льюис Кэролл шулай ук математик була.
Казанда Хәмид Мөштәри исемендәге урам бар.
Салих Сәйдәшевның беренче укытучысы — халык музыканты Заһидулла Яруллин.
Босфор бугазы шулай ук Истанбул бугазы дип атала.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

80

1983 елгы вакыйгалардан соң Гренаданың хәрби көчләре таркатыла.
Квадраты тискәре берлегә тигез булган санны уйланма берле дип атыйлар.
Халыкара хокукта 3 төп юнәлешне билгелиләр: Халыкара гомуми хокук, Халыкара шәхси хокук, Милләтләрьөсте хокукы.
Грециянең иң зур утравы — Крит.
Платон Ойунский — якут әдәбиятына нигез салучы.
Татарстан Диния нәзараты 1992 елда Казан шәһәрендә оешкан.
MP3 форматында язылган радиотапшырулар интернет аша үзеннән-үзе сезнең санакка йөкләнү Подкаст дип аталган.
XIV гасырга кадәр каһвә Хәбәшстан территорияләрендә генә үскән.
Айдар Хәлим Казан университетының журналистика бүлеген тәмамлаган.
Бөркетләр фильмның режиссеры Рамиль Төхватуллиннын булган.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

81

2025 елдан Россиянең өч төбәгендә (Владимир, Тула өлкәләре, Югра) мәктәпләрдә хиҗаб, никаб^[d], яулык кию тыелган.
Прокурор булып эшләгән, рус телендә язучы абаза шагыйренә 5 Кавказ республикасының «халык шагыйре» исеме бирелгән.
Чуаш көрәше буенча беренче чемпионат 1995 елда уздырылган.
Япония тарихында беренче тапкыр төрки чыгышлы сәясәтче депутат һәм министр урынбасары булган.
Ремонттан соң ачылган Ык елгасы аша салынган күпердән беренче булып җигүле атта кияү белән кәләш үткән.
1989 елдан бирле Мөслим районы Түбән Табын һәм Мөслим авыллары арасында йөгерү буенча ике тапкыр СССР чемпионы истәлегенә кросс үткәрелә.
1944—1947 елларда Төньяк Казахстан өлкә Советы Башкарма комитеты рәисе булып татар кешесе торган.
2025 елның 4 ноябрендә Нью-Йорк мэры сайлауларында шәһәр тарихында беренче тапкыр мэр итеп мөселман сайлана.

үзгәртү – бәхәс – тарих – бәйле үзгәрешләр

82

Илнең иң «озын» күпере капиталь ремонтына 975 млн сум тотылган.
Эчкен татарларыннан чыккан татар совет шагыйре исеме фронтта һәлак булган язучыларның Татарстан Язучылар берлеге бинасында урнаштырылган мемориаль тактага уеп язылган 31 исем арасында бар.
Чаян сүзе гомум кыпчак телендәге чайан сүзеннән үсеш ала, ул «чаян, рак; кәлтә; кыргаяк; шөпшә» сүзләрен аңлата торган булган.
Чаллыда яшәүче татар рәссамы Республикада беренче булып керәч плитә өслеген яндыру алымы белән бизәк төшерү техникасын үзләштерә.
Уфадагы «Госмания» мәдрәсәсенә нигез салучы татар җәдиди мәктәпләр өчен татар телендә гарәп теле дәреслеген башлап төзегән авторларның берсе.
2025 елның 1 ноябрендә Сембер өлкәсенең Сөнгәләй шәһәрендә беренче мәчет ачыла.
Хәлиловлар гаиләсеннән 12 кеше Мәскәүдә Тимирязев исемендәге авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлаган.
Совет Армиясе баш хәрби прокуроры хәрби юстиция органнарында эшен 19 яшендә ат каракларын тотудан башлаган.