Сарык

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сарык latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Icono aviso borrar.png
Сарык
Фәнни классификация
Халыкара фәнни атамасы
ХАТА
latin параметры тутыралмаган
link={{fullurl:commons:Ovis aries}}
[{{fullurl:commons:Ovis aries}} Викиҗыентыкта
Сурәт]
Үрнәк: КарауБәхәсҮзгәртү
Дөнья сарыклар баш саны 2017 елда[1]
КХҖFlag of the People's Republic of China.svg КХҖ 161,3 млн.
АвстралияFlag of Australia.svg Австралия 72,1 млн.
ҺиндстанFlag of India.svg Һиндстан 63,0 млн.
НигерияFlag of Nigeria.svg Нигерия 42,5 млн.
Судан байрагы Судан 40,5 млн.
ИранFlag of Iran.svg Иран 40,0 млн.

БөекбританияFlag of the United Kingdom.svg Бөекбритания

34,8 миллион
ХәбәшстанFlag of Ethiopia.svg Хәбәшстан 31,8 млн.
ТөркияFlag of Turkey.svg Төркия 30,9 млн.
Чад байрагы Чад 30,7 млн.
көтүче һәм сарык

Өй сарыгы (лат.  Ovis aries) — куш тояклы имезүчеләр бер төрдәге сарык, гаилә куыш мөгезле. Бу хайван инде тирәнтен борынгылык иде одомашнено кеше, нигездә ярдәмендә үз куе йон һәм ашарга яраклы итке[2]. Хәзерге вакытта кыркучы сарыкны йон, яки руно кулланыла кеше караганда ешрак йон теләсә кайсы башка хайваннар. Сарыкны ит, называемое сарык ите, иң мөһим мәсьәләләрнең берсе продуктларын куллану дөньяның күп кенә илләрендә. Тыш алу йон һәм ит, сарык үрчетәләр алу өчен сарыкңы сөт, эшләп чыгарырга берсе аңа брынзы, ашамлыклар май һәм йон (овчины). Ниһаять, сарыклар кулланыла фәнни тәҗрибәләр — иң танылган вәкиле бу төр булып санала, сарык Долли — беренче, дөньяда клонлаштыруны имезүчеләр (1996 елда).

Шул тар мәгънәдә астында сарыклар подразумевают ана боланнарның өендәге сарыклар, шул ук вакытта ата дөяне гадәттә дип атыйлар сарыклар. Яшь самки түгел достигшие җенси җитлеккәнлеге хакында сөйли иде, именуются ярками, ә дуһгыз — ягнятами.

Сарык асраучылык — терлекчелек тармагы, занимающаяся сарыклар үрчетү — практикуется бөтен дөньяда һәм һәрвакыт мөһим роль уйнады икътисадында күп кенә илләр. Хәзерге вакытта иң күп мөгезле сарык бар, бу Кытайда (якынча 144 миллион баш), Австралия (98 млн), Һиндстан (ок. 60 млн), Иранда (54 млн.), Яңа Зеландия (44 млн), Бөекбритания (36 миллион), көньяк АФРИКА республикасы (ав 29 млн), Төркия (27 миллион), Пакистане һәм Испания (24 млн). Бу постсоветских илләрдә сарык асраучылык иң значимо тармагы буларак, терлекчелек Кыргызстанда, Казакъстанда, Төрекмәнстанда, Молдавия һәм көньягында Россия.

чыгыш һәм тарихы одомашнивания[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сарык иде одомашнена кешеблән инде тирәнтен борынгылык, 8 мең ел элек[2] территориясендә заманча Төркия, Сирия, төньяк Месопотамии.[3]

Чамалау, дип сарыклар булып потомками муфлона яки уриала. Әлеге цитогенетического анализлау дип санарга мөмкинлек бирә, дип предком өендәге сарыклар иде муфлон. Кариотип уриала бар 58 хромосома, шул ук вакытта у өендәге сарыклар һәм муфлона саны хромосома шҽһҽр 54.

Тасвирламасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өй сарык — куш тояклы жвачное хайван, яхшы узнаваемое буенча спирально-разветвленным угэзблән ата дөяне һәм кучерявой йон. Янында башка кыргый төрләре сарыклар, шулай ук безнең бабаларыбыз иң сарыклар, йон түгел яталар балдаклар белән, ә хвост сизелерлек артык кыска. Кайбер примитивных токымлы сарык хвост, шулай ук, бәлки, кечкенә генә күләмен, әмма озын-озын койрыклар, оптимист кебек ак төс йон, барлыкка терлекләрдә гына иң иртә стадиясендә одомашнивания. Бу строении башы өй сарыклар аерыла, үзенең кыргый сородичей артык әзгәнә глазницами һәм кечкенә зурлыгында баш мие.[4] Кагыйдә буларак, янында, сарык яхшы үсеш алган рога, әмма кайбер токымнары, аларны ала да булырга яки бөтенләй алар бар гына ата дөяне.[5] Аяклары көчле, яхшы яраклы өчен ерак җәяүлеләр кичү буенча гористой җирлегендә.

  1. [1]
  2. 2,0 2,1 Калып:БСЭ3
  3. Мерперт Н. Я., Мунчаев Р. М., Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии // Советская археология, 1971, № 3.
  4. Reavill, C. 2000. Ovis aries Animal Diversity Web
  5. Ensminger, Dr. M.E.; Dr. R.O. Parker (1986). Sheep and Goat Science, Fifth Edition. Danville, Illinois: The Interstate Printers and Publishers Inc. ISBN 0-8134-2464-X