Moresnet

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Moresnet latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Moresnetneꞑ rəsmi bulmaƣan flagı

Moresnet yəki Neutral Moresnet - ul 1816-1919. yıllarda bulƣan keçkenə Awrupı dəwlət. Məydanı - 3.5 km². İke zur kürşe dəwlət bu kem cire bulƣan kileşməgəndə, ul neutral biləmə bularaq kileştelər. Kileşü buyınça, bu cir ikese dəwlət belən idarə itelgən. Biləmə Aachen'nən 7 km Kɵnyaq-Kɵnbatışraq, Vaalserberg'dən Kɵnyaqqa, xəzerge Almanía, Bilgiə həm Niederland çikləre yalƣanmada.

Üseş[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Moresnet həm kürşeləre

1815. yıldaƣı Wien Qorıltayınnan soꞑ yaꞑa səyəsi balansqa muafíq bulu ɵçen, Awrupı xəritəsen yaꞑadan yasílar. Şundí çiklərdən berse Niederlandnıꞑ Quşma Patşalıƣınıꞑ Prussia belən çige. Çikneꞑ iü zur ɵleşenə ike də dəwləte kileşələr, yəki Moresnet xaqında bəxəslər bulalar. Moresnet həm Neu-Moresnet awılları arasında zink şaxtası bula (Fransuzça Vieille Montagne /Almança Altenberg). İke dəwləte bu şaxtanı üzenə kertə teli. 1816. yılda kompromissqa ireşələr: üze Moresnet Holland, Neu-Moresnet Pruss bulıp başlí. Kelmis (La Calamine) waqıtlıça ike milləte belən idarə itelgən neutral biləmə.

Biləmə küreneşe yaqınça ɵçpoçmaqlı bula. ɵçpoçmaq nigezendə Aachen'nən Liège'gə yul ütə. Şaxta bu yuldan Tɵnyaqqa bula. Yul artına ike turı sızıq sıza həm Vaalserberg'də oçraşa. 1830. yılda Bilgiəgə Niederlanddan bəysezlek bülək itkəndə, biləmə Bilgiə kontrolenə kertə, Bilgiə idarədəş bula başlí. Hollandia hiçber waqıtta Moresnetkə zur iƣtibar birmi. Başta Moresnet ike patşa komissar (hər dəwləttən) yɵrtə. Soꞑraq Moresnetkə üzidarə bülək itelə. Komissarlar biləmə başın (mérnı) bilgelənələr, un keşelərdən toruçı biləmə şurası da bula.

Neutral Moresnettə yəşəw rəweşe zink şaxtasına berdənber eş birüçe bularaq bəyle bula. Şaxta kürşe illərdən eşçelərne tarta,ala cirlel "neutral" xalqın tuplanalar. Ləkin Moresnet xalqı 3000 keşe hiçber waqıtta arttırmí. "Neutral" bulƣaç, biləmədə ɵstenlek bula. Alarndan berse tübən bəyələr, kürşe dəwləttən importqa salım yuq bulu həm tübən salımnar. Xezmətlərneꞑ zur ɵleşe Bilgiə həm Prussia bülenələr (Andorraƣa oxşaş). Küptənge "neutral" xalqı nindi dəwlətkə xərbi xezmət itergə həm qaysı dəwlət yurisdiksisendə bulırƣa sayla alalar. Monresnet xalqı grajdanlıqsızlı sanalar, şul səbəple Moresnettə üz armí bulmadı.

Bozılu[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1885. yılda şaxta sarıf itep beterelgəndə, Neutral Moresnet barlıƣın dəwam itterü xaqında şik tudıra. Moresnet bəysezlegen nıƣıtu fikerləre təqdim itələr. Alardan kazino həm üze markalı poşt bülege, ləkin bu fikerne cirle xɵkümət kire qaƣa. İꞑ iskitkeç The most remarkable inisiativ Dr. Wilhelm Molly'dən çıƣarıla, ul Moresnet dɵnyada iꞑ berençe Esperanto dəwlət bulu təqdim itə. Dəwlətkə Amikejo ("Duslıq urını") iseme uylanıla. Milli hımn şulay uq atlı Esperanto telendə marş bulırƣa tieş.

Şulay bulsa da, Moresnet waqıtı təmamlana. Bilgiədə də, Prussiada da bu biləməgə dəƣwələr bula. 1900. yılda Prussia agressivrək tarafına çıƣa həm iꞑ tiz çişü ɵçen idarə itüdə oyıştırılƣan sabotajında həm sɵyləşülərdə obstruksída gəyeplənə. 1914. yıldaƣı 1. Bɵtendɵnya Suƣışı waqıtında Almanía Bilgiəgə qarşı suƣış başlí həm 1915.tə Moresnetne basıp ala. Neutral Moresnet neutral bulmí inde.

1919. yıldaƣı Versailles Kileşüe "waqıtlı neutrallek" məs'ələne xəl itə. Moresnet Bilgiəneꞑ ber ɵleşe bula başlí. 1. Bɵtendɵnya Suƣışı waqıtında Almannar qabattan Moresnetne basıp alalar, ləkin 1944. yılda anı Bilgiəgə qaytaralar. Xəzer waqıtta bu biləmə Bilgiə Kɵnçıƣış Kantonnardaƣı Kelmis/La Calamine üzidarəsenə kerə.

İnternettə[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]