Singarmonizm

Singarmonizm (Yunança: sin – bergä, häm harmonia – awazdaş), fonetik qanun, süzlärdä arttağı icekneñ üzennän alda kilgän icekkä yaraşuı. Ber süzdä yä alğı rät ä, ö, e, ü, i, yuğisä artqı rät a, u, ı, o, ıy suzıqları qullanıla (bala, altın, mäsäl, Sälim). Şul räweşçä, barlıq quşımçalar (mäsälän, küplek sanı quşımçaları -lar, -lär) da yalğana. Sinharmonizm qanunı agglütinativ sistemle Törki, Monğol, Fin-Uğır häm başqa tellärgä xas.

Tatar telendäge alınma süzlärneñ tamırlarında törle (alğı, artqı) rättäge suzıqlar bulğanda çığarmalar küzätelä: kitap, kafedra. Quşmasüzlärdä dä şul uq küreneş: öçbuın, taşkümer, mırawbikä, hiçqayçan. Süz törläneşendä quşımça soñğı icektäge suzıq awazğa oxşaş bula: kafedrada, kitaplar.

§ 39. Ğäräp-farsı alınmaları singarmonizmğa buysınu-buysınmaw yağınnan ike törkemgä bülenälär:

• a) äyteleşläre dä, yazılışları da singarmonizmğa buysınğan süzlär: cämäğät, cänübi, citdi, cismi, dini, fänni, ğäräbi, ğilmi, ğäskäri, ğädäti, körsi, qädimi, mädäni, milli, mäcbüri, mäcüsi, möfti, mäğnäwi, nisbi, räsmi, säyäsi, şiğer, şiğri, tärbiäwi, täräqqi, tänqidi, xäyäti h.b.;
• ä) singarmonizmğa buysındırılmıyça qabul itelgän häm yazıla torğan süzlär: adämi, äxlaqi, daimi, imtixan, islam, ilahi, ictihat, kitap, qağidä, miladi, matdi, Nizametdin, ruxiät, samimi, Sämiğulla, şağir, şimali, surät, tabiği, tarix, tarixi, tämam, xanä (aşxanä), xatirä, xisap, waqiğa, ictimaği, iqtisadi, ilahi, ixtiari, miladi, razi, ruxi, samimi, sıynfi, şimali, tabiği, tarixi, şäytani, mäğlümat, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.;
• b) kirillitsada singarmonizmğa buysındırılmıyça yazılğan süzlärneñ qayberlären xäzerge latinitsada singarmonizmğa buysındırıp yazu täqdim itelä: cämäğät, qiämät, matbuğat, şiğer, ädäbiät, näşriät, mädäniät, säläm, sälämät, häläk, idärä, yäki, Näğimä, Fäğilä, Basıyr, Nasıyr, Sadıyq h.b.;
• c) ike qalın icekle yäki soñğı ike icege qalın bulğan süzlärdä i quşımçası singarmonizmğa buysınıp qalınaya, yağni ıy yazıla: narasıy, xıyalıy, xoquqıy, xosusıy, xaqıyqıy, ruxanıy, zarurıy, zobanıy, qanunıy, mantıyqıy h.b.
• ç) sıyfat quşımçası i ber genä qalın icektän soñ saqlana, ıy ğa üzgärtelmi: dahi, matdi, ğadi, icadi, miladi, şimali, fani, farsi, ruxi, äxlaqi, cismani, iqtisadi, ictimaği, islami, dönyawi, гомуми — ğömumi h.b.;
• d) ğäräp-farsıdan kergän isemnärdä dä singarmonizm saqlanğan, saqlanmağan häm ike variantta yazu oçraqlari bula:

1. singarmonizm saqlana: Basıyr, Sadıyq, Nasıyr, Baqıy h.b.

2. singarmonizm saqlanmıy: Xalit, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.

3. ike variantta yazu: Nuri—Nurıy, Näsix—Nasıyx, Nazir—Näzir, Hadi—Hadıy, Waqif—Waqıyf, Fatıyx—Fatix—Fätix, Nasıyri—Nasıyrıy h.b.