Tatarstan cäğräfiäse

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Tatarstan cäğräfiäse latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Republík Könçığış Europa tigezlegeneñ könçığışında, İdelneñ urta häm Kama yılğasınıñ tübän ağımında, urman häm urman-dala zonalarında urnaşqan. İdel häm Kama yılğaları üzännäre Tatarstan cirlären öç töbäkkä bülä: Kama aldı (Kamadan tönyakqa häm İdeldän tönyaq-könçığışqaraq), Kama aryağı (Kamadan könyaktaraq), İdel aldı (İdeldän könbatıştaraq). Bu terr-yä urtaça 170 m bieklektäge qalqulıqlı tigezlektän ğíbarät. Kama aldı sözäk-qalqulıqlı tigezlek, tönyaq-könbatışında Vyatqa Uwalınıñ könyaq itäge cäyelgän. Kama aryağı - qalqulıqlı tigezlek, könyaq-könçığışında Bögelmä-Bäläbäy qalqulığınıñ küpçelek öleşe, könbatışında İdel aryağı tübänlegeneñ tönyaq öleşe urnaşqan. İdel aldı isä İdel buyı qalqulığınıñ tönyaq-könçığış öleşendä. Qalqulıqlar häm tübänleklär relefnıñ eroziä, qarst, eol, yar yasalu h.b. protsesslar näticäsendä barlıqqa kilgän keçeräk formadağı qompleksları b-n yarğalanğan. Resp-qa terr-yäseneñ töp öleşe yuğarı Perm sistemasına qarağan Ufa, Qazan, Tatar yaUrısları utırma toqımnarı, könyaq-könbatış öleşe yuğarı yura häm aqbur sistemaları utırmaları, yılğalarnıñ borınğı üzännäre neoğen häm dürtençel sistemalar utırmaları qatlamnarınnan ğíbarät (k. Geologík tözeleş). Neft häm ğaz çığanaqları dewon häm taşkümer qatlamnarında yata. İñ zurları - Romaşkino, Yaña Yılxowoy, Berençe May, Bondyug çığanaqları - republíknıñ könyaq-könçığışında häm tönyaq-könçığışında urnaşqan. Ere neft çığanaqlarınnan neft zapasınıñ 60-80% alınğan, keçeräk yatmalarda 800-900 mln. t neft zapası isäplänä. Ş.u. sorıqümer häm taşkümer (k. Qazılma kümerlär), yanuçan slaneslar häm bitumnar zapası bar. Tözeleş materialları şaqtí küp: qom-waqtaş çığanaqları (zapası 246 mln. m3), kirpeç balçığı (73,5 mln. m3), gips (72 mln. t), izwesttaş häm dolomítlar (66 mln. t), tözeleş taşları (35,3 mln. m3), bentonit balçıqları (24,3 mln. t), tözeleş qomnarı (45 mln. m3), keramzit balçıqları (14,9 mln. m3). TR klimatı nigezdä urta kiñleklärdäge kontinentäl hawa massaları täesirendä formalaşa. Ğínwarda urtaça temp-ra 14°C salqın, yüldä 19°C cılı. Yıllıq yawım-töşem küläme 460–540 mm. Yawım-töşemneñ 65-70% äprel-öktäber aylarına turı kilä. İdel aldı, Kama aldı häm Bögelmä qalqulığındağı biek urınnar dımlıraq. Maynıñ berençe deqädäsında temp-ra 10°C tan cılıraq, sentäberneñ ikençe deqädäsında 10°C tan salqınraq buluçan. Qıraw töşmi torğan waqıt ğädättä 106-150 köngä suzıla. Cillär kübräk könyaq-könbatıştan, könyaq häm könyaq-könçığıştan isä. Resp-qa su resurslarına bay. Su öslegeneñ mäydanı 4,4 meñ km² (barlıq terr-yäneñ 6,4%) täşkil itä. 3 meñgä yaqın yılğa häm ineş isäplänä, alarnıñ urtaça tığızlığı 1 km² cirgä - 0,46 km. Cir öste sularınıñ töp zapası susaqlağıçlarda tuplanğan. Cir astı sularınıñ zapası şaqtí: töçe, az tozlı häm tozlı sular; alarnıñ ber öleşe däwalaw öçen faydalı (İj mineräl suları h.b.). Tufraq qaplamı küp törle. Republík terr-yäsendä sorı urman tufraqları (40% çaması) häm qara tufraq (32%), käsle-kölsu häm käsle-qarbonatlı tufraq kiñ taralğan. Yılğa üzännärendä allyuwiäl, qara tufraq häm sazlı tufraq. Urmannar terr-yäneñ 17% çamasın alıp tora. İdelneñ sul häm Kamanıñ uñyağında narat urmannarı, ayırım urınnarda çırşı häm aq çırşı urmannarı saqlanğan. Kama aryağın kiñyäfraqlı urmannar bili.