Башкорт күтәрелеше (1704—1711)

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

1704—1711 еллардагы башкорт күтәрелеше  — Русиядә XVIII гасырдагы халык баш күтәрүләрнең берсе.

Күтәрелеш сәбәпләре[үзгәртү]

Күтәрелешнең башлануы прибыльщик (салым җыючылар) А. Жихарев һәм М. Доховның 1704 елның августында указы белән бәйле. Дәүләт табышын арттыру максатында алар яңа салымнар уйлап чыгарган. Яңа указ белән 72 салым кертелә, шул истән муллага, мәчеткә һәм һәм мәхәллә кешесенә. Указ, шулай ук мәчетләрне христиан храмына охшатып төзү, зиратларны мәчет янында төзү, рус рухинисе катнашлыгында никах һәм үлем очракларын теркәу таләп итә. Былар барсыда көчләп христианлаштыруга тура адым дип кабул ителе.[1] Моннан тыш, Русия шведларга каршы Төньяк сугышында катнашканда, 20 000 ат һәм 400 яугир таләп итәләр.[2]

Күтәрелеш урыны һәм дәверләре[үзгәртү]

Күтәрелеш токанган урыннар: көнчыгыш чиге Тобол елгасы, көнбатыш чиге Идел елгасы, көньяк чиге Урал елгасының урта агымы, төньякта Казан, Вятка, Көнгер шәһәрлере.

Күтәрелеш 4 чорга буленә:

  • 1нче этап: 1704—1706 еллар— Күтәрелеш башлану;
  • 2нче этап: 1707—1708 еллар— Күтәрелеш киң колач алган вакыт;
  • 3нче этап: 1709—1710 еллар — Урал аръягында көрәш;
  • 4-й этап: 1711 ел — күтәрелеш тәмамлану елы.[3]

Хәрби хәрәкәт барышы[үзгәртү]

Күтәрелеш 1704 елның җәенде башлана. 1705 ел башында Уфа өязенә комиссар Сергеев җитәкчелегендәге карательләр экспедициясе җибәрелә. Уфага килгәч Сергеев дүрт башкорт даругасынан вәкилләр чакыра.

Сайланып килгән башкортларны җыеп армия өчән 20 мең ат бирүләрен таләп итә. Аның таләбен кире каккач, Сергеев сайланган кешеләрне тукматкан. Бер ничә кеше үлгән, калганнары имгәнгән.Үтерү белән куркыткач һәр даруганан 1300 ат бирергә ризалашканнар. Атларны җыю вакытында офицерлар халыкны талаганнар. Моңа җават итеп башкортлар салым түләудән властларна буйсонудан баш таркан. Башында Дөмәй Ишкәев торган Казан даругасы башкортлары Кама буе ныгытмаларына, Нугай даругасыннан Имән батыр җитәкчелегенде башкортлар Соловар шәһеренә һөҗүм иткән. Баш күтәрүче башкортлар үзлеренең мохтаҗлыгын язып патшага үчене кәгәзе җибәрергә карар итәләр. Сайланып куелган 8 кеше Дөмәй Ишәкәев җитәкчелегендә үтенеч кәгәзен Мәскәүгә алып киткән. Патша хөкүмәте үтенечне кабул итми. Дөмәй Ишәкәевны асып куялар, калганнарын кулга алалар. Бу хәлдән соң башкортлар көрәшне дәвам итәләр.

Күтәрелешне бастыру[үзгәртү]

1707 елның көзендә күтәрелеш киң колач ала. Нугай даругасы һәм Казан даругалары баш күтәрүчеләре Алдар Исәнгилдин һәм Кучем Түләкәев җитәкчелегендә 1707 елның октябрь ахырында Соловар шәһәре янында Хохлов полкын тар-мар итә. Күп ныгытмалар штурмлана. Декабрдә баш күтәрүчеләр Кама аша чыгып Көнгер, Вятка, Казан өязендәге ныгытмаларны камаүда тота.

1708 ел башында хөкүмәт баш күтәрүчеләргә каршы П. И. Ховинский карателләр отдядын җибәрә.

1708 елның апрель-май айларында баш күтәрүчеләр Дон казакълары атаманы К.А. Булавин белән бәйләнеш булдыра. 1708 елның маенда хөкүмәт баш күтәрүчеләр белән сөйләшү башларга тәкьдим ясый. Хованский патша исеменән ташламалар вәгъдә итеп башкортларны сөйлешүлер башларга күндерә. Башкортлар көрәшне туктатырга ризалаша. Әммә властлар килешу шартларын боза.

Күтәрелеш нәтиҗәләре[үзгәртү]

Патша хөкүмәте башкортларның җиргә хокугын танырга, яңа салымнарны юк итәргә, урындагы хакимият башбаштаклыкларын хөкем итергә мәҗбүр була, 1711 ел азагында күтәрелеш тәмамлана. Яңа салымнар уйлап тапкан «прибыльщик»лар Сергеев, Дохов, Жихарев хөкем ителә. Күтәрелеш туктатыла, әммә югалтулар бик зур була.

Сылтанмалар[үзгәртү]

Искәртмәләр[үзгәртү]

Әдәбият[үзгәртү]

  • Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1993—224 с.
  • Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства во второй половине XVII — первой половине XVIII века. 1991 г.
  • Рычков П. И. История Оренбургская. — Уфа, 2001. — С.7.