Морзе әлифбасы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Морзе әлифбасы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Морзе әлифбасы

Мо́рзе әлифбасы, «Морзя́нка», Мо́рзе коды ул әлифбаның билгеләрен кодлау ысулы, хәрефләрнең, цифраларның, пунктуация билгеләренең һәм башка билгеләрнең озын (тире) белән кыска (нокта) сигналларның эзлелегенә тиңләве. Ноктаның озаклыгы вакытның берәмлеге булып санала, тиренең озаклыгы өч нокта, ә сүзләр арасы озаклыгы 7 нокта дип санала. Код американ уйлап табучысы һәм рәссам Сәмүэл Морзе исемен йөртә.


Телеграф әлифбасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Инглизчә Морзе әлифбасы 1838 елда тәкъдим ителгән, 1848 Алфред Вейл тарафыннан үзгәртелгән, шул чактан үзгәртелмәгән. Русча Морзе әлифбасы 1856 елда канун булып расланган. Рус хәрефләрен кодлаштыру охшаш латин хәрефләр кодлары нигезендә ясалган. Татарча Морзе коды гарәп графикасы язуы вакытында уйлап табылмаган, телеграмма тапшыру өчен русча Морзе әлифбасы кулланылган, шул ысулы расланмаган. Яңалиф вакытында, шул чакта да радиосөючелек популярлашканда, латинча Морзе әлифбасы нигезендә татарча морзе коды кулланыла, өстәмә латин хәрефләр өчен кодларны Галимҗан Шәрәф уйлап таба.[1] Кирилл әлифбасына күчерүдән соң өстәмә татар хәрефләре өчен аерым кодлар булуы, аның куллануы турында ачык түгел.

Кирилл билгесе Латин билгесе Морзе коды «Көй»
А Звук A · − ай-даа, ай-ваа
Б Звук B − · · · баа-ки-те-кут, беей-ба-ра-бан
В Звук W · − − ви-даа-лаа, вол-чаа-таа
Г Звук G − − · гаа-раа-жи, гаа-гаа-рин
Д Звук D − · · доо-ми-ки, даай-ку-рить
Е (также и Ё) Звук E · есть
Ж Звук V · · · − же-ле-зис-тоо
З Звук Z − − · · заа-каа-ти-ки
И Звук I · · и-ди, ишь-ты
Й Звук J · − − − йес-наа-паа-раа, йош-каа-роо-лаа
К Звук K − · − каак-же-таак, каак-де-лаа
Л Звук L · − · · лу-наа-ти-ки
М Звук M − − маа-маа
Н Звук N − · ноо-мер, наа-те
О Звук O − − − оо-коо-лоо
П Звук P · − − · пи-лаа-поо-ёт
Р Звук R · − · ре-шаа-ет, ру-каа-ми
С Звук S · · · си-ни-е, си-не-е, са-мо-лёт
Т Звук T таак, таам
У Звук U · · − у-нес-лоо, у-бе-гуу
Ф Звук F · · − · фи-ли-моон-чик
Х Звук H · · · · хи-ми-чи-те
Ц Звук C − · − · цаа-пли-наа-ши, цаа-пли-цаа-пли
Ч Ö − − − · чаа-шаа-тоо-нет, чее-лоо-вее-чек
Ш CH − − − − шаа-роо-ваа-рыы, шуу-раа-доо-маа
Щ Звук Q − − · − щаа-ваам-не-шаа, щуу-каа-жи-ваа
Ъ[2] Ñ − − · − − твёёр-дыый-не-мяяг-киий
Ы Звук Y − · − − ыы-не-наа-доо
Ь (также и Ъ) Звук X − · · − тоо-мяг-кий-знаак, знаак-мяг-кий-знаак
Э É · · − · · э-ле-роо-ни-ки, э-ле-ктроо-ни-ка
Ю Ü · · − − ю-ли-аа-наа
Я Ä · − · − я-маал-я-маал
Яңалифның "Ы" хәрефе Ь − · − − ·
Яңалифның "Ә" хәрефе Ə − · · · − ·
Яңалифның "Ө" хәрефе Ɵ − − − · −
Яңалифның "Ш" хәрефе Ş · − − − ·
Яңалифның "ГЪ" хәрефе Ƣ − − · − ·
Яңалифның "Ң" хәрефе − − · − −
Яңалифның "Җ" хәрефе Ç − · − · ·
Яңалифның "Ж" хәрефе Ƶ · − − · ·
Звук 1 · − − − − и-тооль-коо-оо-днаа
Звук 2 · · − − − две-не-хоо-роо-шоо
Звук 3 · · · − − три-те-бе-маа-лоо
Звук 4 · · · · − че-тве-ри-те-каа
Звук 5 · · · · · пя-ти-ле-ти-е
Звук 6 − · · · · поо-шес-ти-бе-ри
Звук 7 − − · · · даа-даа-се-ме-ри
Звук 8 − − − · · воо-сьмоо-гоо-и-ди
Звук 9 − − − − · ноо-наа-ноо-наа-ми
Звук 0 − − − − − нооль-тоо-оо-коо-лоо
Точка · · · · · · то-чеч-ка-то-чеч-ка  
Запятая · − · − · − крю-чоок-крю-чоок-крю-чоок
Двоеточие − − − · · · двоо-ее-тоо-чи-е-ставь
Точка с запятой − · − · − · тоо-чка-заа-пя-таа-я
Скобка − · − − · − скоо-бку-стаавь-скоо-бку-стаавь, скоо-бку-тыы-мнее-пи-шии
Апостроф · − − − − · крю-чоок-тыы-веерх-ниий-ставь
Кавычки · − · · − · ка-выы-чки-ка-выы-чки, ка-выы-чки-от-крыы-ли, ка-выы-чки-за-крыы-ли 
 Тире − · · · · − чёёр-точ-ку-мне-да-ваай, чёёр-точ-ку-ты-пи-шии
Косая черта − · · − · дрообь-здесь-пред-стаавь-те, доо-ми-ки-ноо-мер
Вопросительный знак · · − − · · вы-ку-даа-смоо-три-те, до-про-сии-лии-е-го, у-нес-лоо-доо-ми-ки, э-ти-воо-проо-си-ки
Восклицательный знак − − · · − − оо-наа-вос-кли-цаа-лаа  
Знак раздела − · · · − рааз-де-ли-те-каа
Ошибка/перебой · · · · · · · · хи-ми-чи-те-хи-ми-чи-те, ше-стью-во-семь-со-рок-во-семь
@ · − − · − · со-баа-каа-ре-шаа-ет, со-баа-каа-ку-саа-ет
Конец связи · · − · − хо-ро-шоо-по-каа, хо-ро-шоо-да-ваай, до-сви-даа-ни-яя

Аудиозапись морзе коды белән аудиоязу.

  1. https://dlib.rsl.ru/viewer/01005509747?fbclid=IwAR0v9HJBJUxSmdHqzBmE-02Y0JLVDuUIZgklGSUmvEW3lGalKyGXoUB7n_o#?page=60
  2. Для твёрдого знака применялось также сочетание «. — — . — .». Сейчас практически всегда вместо Ъ передают Ь.