Dähli

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Şähär
Dähli
Deli
hindi telendä दिल्ली
päncäbi telendä ਦਿੱਲੀ
urdu telendä دِلّی
inglizçä Delhi
Delhi Montage.jpg
Gerb
Gerb
İl
İndiä
Koordinatalar 28°40′ т. к. 77°13′ кч. о.HGЯO
Mäydan 1483 km²
Märkäz bieklege 300 m
Xalıq sanı 11 007 835 keşe (2011)
Xalıq tığızlığı 3 886 keşe/km²
Aglomeratsiä 16 314 838 keşe
UTC UTC+5:30
Telefon kodı +91 11
Poçta indeksı 110 xxx
Avtomobil kodı DL-xx
Räsmi säxifä http://delhi.gov.in
Dähli (Җир)
Red pog.png
Bahai ğibädätxänäse (Lotos sarayı).

Dähli yäki Deli, Dehli (hindi telendä दिल्ली , päncäbi telendä ਦਿੱਲੀ , urdu telendä دِلّی , inglizçä Delhi) - xalıq sanı buylap İndiäneñ ikençe şähäre (Mumbaidan soñ), Berlek cire statuslı (Deli Milli başqala töbäge).

Yamuna yılğası yarında urnaşa.

Xalıq sanı - 11 007 835 keşe (2011).

Dähli - küpmillätle qatnaş mädäniätle şähär.

Tarix[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Borınğı tarixı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Dähli - İndiä tarixında cide imperiä başqalası.

Deli şähärendä 6000 dönyanıñ ähämiätle häykällär urnaşa.

Berençe şähär 3000 b.e.q. Mahabharatadan Pandav dinastiäse tarafınnan nigezlängän.

Berençe iseme - İndraprastha bulğan.

2 ğasırdan b.e.q. Mauria patşaları xäkimiäte astında bulğan.

İseme[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

340 yılda Kanauca Dehlu (Kanauca Dähli) patşası tarafınnan yañadan tözelgän. Ber çığanaq buyınça Dähli (Dehli) anıñ xörmätenä atalğan.

İslam çorı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1011 yılda Mähmüd Gäznäwi soltanı tarafınnan yawlap alınğan.

1193 yılda Äfğän ğäskär başlığı Qutb ud-din Aybäk basıp alğan. Qutb ud-din Aybäk berençe äfğän dinastiäsenä nigezlägän.

Äfğän dinastiäse idärä itkän çorda Dähli bik bayıtqan.

1288 yıdan Deli şähärendä ikençe törki dinastiä Gilci idärä itä başlıy. Gilci näsele idärä itkän çorda mogol höcümnären uñışlı tuqtata.

1321 yıldan öçençe dinastiä.

1325 yılda Giäs ud-Din Tuğlaq Tuğlaqabad şähärenä nigezlägän.

1398 yılda Aqsaq Timer Dähli şähären yawlap alıp cimergän.

1450 yıldan - Lodi dinastiäse astında.

Böyek Mogollar İmperiäse eçendä[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1526 yılda Färğänä üzänendäge däwlätneñ xäkime Babur Dähli şähären yawlap alğan. Babur - Böyek Mogollar İmperiäsenä nigezlägän.

1533 yılda Xumayun padişahı - ikençe böyek Mogol - şähärne alıp anı üz başqalası itep yasağan.

1556 yıldan Aqbar imperatorı idärä itkän çorda başqala Agra şähärenä küçerelä.

Şah Cähän (1627-1658) idärä itkän çorda Qızıl Kirmän (Lal Kila) häm Şahcahanabad tözelgän.

Nädir Şah höcüme[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1739 yılda Nädir Şah ğäskärläre Dähli şähären yawlap alğannan soñ Mogol İmperiäse tarqalğan.

Britaniä xäkimiäte astında[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1803 yıldan Britan Ost-İnd şirkäte yoğıntısına eläkkän.

1857-1858 yılda möselman Sipay Kütäreleşe.

1857 yılda Britan generalı Wilson Deli şähären yawlap ala.

1911 yılda Deligä İndiä Britan vitse-patşası ikämätğähe küçerelä (Kalkutta şähärennän).

Bäysez İndiä[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1911 yılda Yaña Dähli (Nyu-Deli) şähäre nigezlängän.

1947 yılda İndiä başqalası itep iğlan itelgän.

Şähär klimatı[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Dähli klimatı
Kürsätkeç Ği Fev Mar Apr May İün İül Avg Sen Okt Noya Dek Yıl
Absolüt maksimum,  °C 30,0 34,1 41,7 43,7 48,8 47,9 43,5 42,0 39,0 39,0 36,1 33,0 48,8
Urtaça maksimum, °C 21,0 23,5 29,2 36,0 39,2 38,8 34,7 33,6 34,2 33,0 28,3 22,9 31,2
Urtaça temperatura, °C 14,3 16,8 22,3 28,8 32,5 33,4 30,8 30,0 29,5 26,3 20,8 15,7 25,1
Urtaça minimum, °C 7,6 10,1 15,3 21,6 25,9 27,8 26,8 26,3 24,7 19,6 13,2 8,5 19,0
Absolüt minimum, °C −0,8 1,0 4,1 12,2 16,7 19,6 20,3 20,0 17,2 11,1 5,0 1,0 −0,8
Yawım-töşem norması, mm 19 20 15 21 25 70 237 235 113 17 9 9 790

İdärä büleneşe[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Dähli rayonnarı

Dähli Milli Başqala cire 1483 km² mäydanlı öç ayırım şähär korporatsiäsenä bülenä: üzidärä korporatsiäse Dähli (1397,3 km²), üzidärä komitetı Nyu-Deli (42,7 km²), Dähli xärbi şurası (43 km²).

Rayonnar[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1997 yıdan Dähli Milli Başqala cire 9 rayonnan bülenä.

Rayon Mäydan,
km²
Xalıq sanı, keşe
(2011)
Tığızlığı,
keşe./km²
1 Üzäk Dähli 25 578 671 23146,84
2 Tönyaq Dähli 59 883 418 14973,19
3 Könyaq Dähli 250 2 733 752 10935,01
4 Könçığış Dähli 64 1 707 725 26683,20
5 Tönyaq-Könçığış Dähli 60 2 240 749 37345,82
6 Könyaq-Könbatış Dähli 421 2 292 363 5445,04
7 Nyu-Deli 35 133 713 3820,37
8 Tönyaq-Könbatış Dähli 440 3 651 261 8298,32
9 Könbatış Dähli 129 2 531 583 19624,67
Ğomumän 1483,0 16 753 235 11296,85

Sıltamalar[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]