Mangazeya

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Mangazeya latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Mangazeya (Urısça: Мангазея, Nenets tərcemə itelmi torƣan etnonimnan) – Polár Tügərəge artında həm Kɵnçıƣış Seberdə berençe Urıs qala.

Mangazeyaƣa 1601. yılda Turuxanski Kray'da, Taz yılƣasınıꞑ biek uꞑ yaqta nigez salƣannar. Karskoye diꞑgezeneꞑ Taz gubasınnan (qultıƣınnan) 300 kilometerdə urnaşqan.

Taríx[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Nigez[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1600. yılda Rəsəy patşası Boris Godunov Mangazeya ciren basıp alu maqsatı belən bu yaqqa strelets ƣəskəre cibərə. Şundí waqıtta Mangazeya yaqlarında əhəmiətle tabíƣí baylıqlar – aq tɵlke tirese, morj teşləre, altın tabıla. Cirle xalıq basqınnarnı duslarça oçraşa. ƣəskərlər citəkçese Miron Şaxovski Taz buyında taşlandıq Pomorlar bistəne taba həm 1601.neꞑ yazında qəlƣəgə nigez sala.

Rəsəydə Bolƣawır Zaman başlanƣaç, küp xalıq Sebergə küçə başlí. Mangazeyada xalıq sanı bik tiz üsə. İqtisadına tɵp ɵleşe keş həm aq tɵlke tirese belən səwdə kertə. 1608. yılda Rəsəy patşası Vasili Şuyski Mangazeyanı şəhər bulıp iƣlan itə. Bu waqıtta Mangazeyada diwarlı kirmən, bistə, ɵç çirkəw, səwdə yortı, patşa ambarları urnaşa. Bar bínalar məꞑgelek tuꞑlıqta toralar. Fundamentlar tuꞑdırƣan yomıçqa belən nıƣıtqannar. Fundament astına qayın tuzınnan eşləngən tabaqlar salalar, grunt sulardan nıƣıtu maqsatında. Şəhərdə 500 yort bula, 1500dən artıq keşe yəşi.

Kirmən diwarlarında 5 manara urnaşa: Spasskaya (ütədən-ütə yɵri torƣan), Uspenskaya, Zubtsovskaya, Ratilovskaya həm Davıdovskaya. Qalanı əylənderep ike ineş: Ratilovka həm Osetrovka aƣalar. Mangazeya çirkəwlər başları altın belən qaplanƣan ide. Şəhər Rus Tɵnyaƣınıꞑ iꞑ matur şəhərlərdən berse sanala.

1619. yılda kɵnləşkən kürşe Tubıl voyevodası İvan Kurakin Məskəwgə Mangazeyadaƣı çit il keşeləre belən aqçalata cíımsız səwədə turında ələk cibərə. 1619. yılda Mixail Fedoroviç patşa Pomoryedən Mangazeyaƣa diꞑgez yulnı yaba. Sebergə yul Beryozov şəhəre aşa bulu turında fərman çıƣara.

Azaq[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Şuꞑa qaramastan, Mangazeya Seberdə zur rɵl uyní əle. Ləkin mangazeylılar keşkə varvarlarça awlílar. Keş başqa cirlərgə üçə. 1642. yılda zur yanƣın kilep çıƣa. Yanƣınnan soꞑ şəhər yaıadan torƣızıp almí. iwayət buyınça, ber çirkəw yanında cirdən tabut çıƣa. Tubíl arxiyepiskobı Simeon Mangazeyaƣa İvan Semyonov ataqaynı cibərə. Tabutnı açqaç, ataqay 16-yəşle Vasili Fedorovnıꞑ məyete taba. Vasili ber Mangazeya bayda xezmət itkən, şundí bay anı açqıç belən bərep ütergən. Tabut yanında moƣcízalar həm tereltülər kilep çıƣalar. Vasili Mangazeyskiy izgeləre rətenə kerttelə, seberneꞑ iꞑ xɵrmətle izgelərdən berse sanala. Anıꞑ xɵrmətenə Taz yılƣasında kəşənə tɵzilər. Ləkin 1960. yıllarnıꞑ azaƣında məyet qaldıqları Turuxanskqa küçerələr. 1672. yılda Mangazeyanıꞑ soꞑƣı toruçılar Turuxanskqa da küçələr.

Xəzerge kɵn[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ütkən ƣasırlada Mangazeya məꞑgelek tuꞑlıqqa batıp kitkən. 1900. yılda Urıs səyəxətçese V.İ. Markgraf Mangazeya qaldıqların taptı. 1946. yıldan arxəologik qazılmalar ütkərələr