Massa

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Kilogramm xalıqara etalonı

Massa (borınğı yunança qamır kisäge) - skalär fizik zurlıq, fizikanıñ iñ möhim zurlıqlarınıñ berse. Başta fizik obyektta matdä miqdarın taswirlağan, quyılğan köçkä qarşılıq kürsätü säläte - inertlıq, häm gravitatsiä üzlege - awırlıq massağa bäyle bula.

Massa üzlekläre

Zamança fizikada "matdä miqdarı" energiä häm impuls töşençäläre belän bäyle, häm massa - tınıçlıq energiäsenä tigez.

Tabiğättä massa berniçä yullar belän kürsätelä:

  • Passiv gravitatsion massa - tışqı gravitatsion qır belän cisemneñ tä'sir iteşüe köçe zurlığın kürsätä.
  • Aktiv gravitatsion massa - cisem buldırğan gravitatsion qır zurlığın kürsätä
  • İnertlıq massa - cisem inertlığı däräcäsen kürsätä, Nyutonnıñ ikençe qanunında qullanıla

Küp täcribälärdä gravitatsion häm inertlıq massalar tigezlege 10−13 tögällege belän isbatlanğan.

Klassik mexanikada tulı massa - sistema öleşläre massaları summasına tigez.

Tiñdäşlek mäsläge[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Gravitatsiä qırındağı küreneşlär - turı kilüçe inertlıq köçlär qırındağı küreneşlärgä tiñ bula.

Gravitatsion massa - cisemnär üzara gravitatsiä tä'sir iteşüe däräcäse bulıp tora.

İnertlıq massa - cisemnär dinamik üzleklären taswirlıy.

Taswir[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Nul' häm uñay massalı cisemnär 4-impulsları

Klassik mexanikada massa - additiv, invariant zurlığı.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä - additivsız, invariant zurlığı häm tübändägeçä bilgelänä:

E - tulı energiä, p - impuls, c - yaqtılıq tizlege

Telägän qaysı metrikada:

— metrik tenzor, — 4-impuls

Tınıçlıq massası[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Tınıçlıq massası:

Qayber ülçäw sistemasında yaqtılıq tizlege 1 - gä tigez, şuña kürä:

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse: .
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse :

Foton (häm uydırma graviton) tınıçlıq massası nul'gä tigez, alar här xisap sistemasında yaqtılıq tizlege belän xäräkät itä.

Törlär[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ülçäw berämlege: Sİ - kg, SGS - gramm.

Ädäbiät[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Джеммер, Макс Понятие массы в классической и современной физике. — М.: Прогресс, 1967.
  • Переиздание: Едиториал УРСС, 2003, ISBN 5-354-00363-6.
  • Окунь Л. Б. Понятие массы (Масса, энергия, относительность) Успехи физических наук, № 158 (1989)
  • Окунь Л. Б. О письме Р. И. Храпко «Что есть масса?». Успехи физических наук, № 170, с.1366 (2000)
  • L. B. Okun On the concepts of vacuum and mass and the search for higgs (англ.) // Modern Physics Letters A. — 2012. — Vol. 27. — P. 1230041. — DOI:10.1142/S0217732312300418 — arΧiv: 1212.1031
  • Спасский Б. И.. История физики. М., «Высшая школа», 1977. Том 1, часть 1-я.
  • Gordon Kane. The Mysteries of Mass. // Scientific American. June 27, 2005.

[