Massa

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Massa latin yazuında])
(Massa (Italia) битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Kilogramm xalıqara etalonı

Massa (borınƣı yunança qamır kisəge) - skalər fizik zurlıq, fizikanıꞑ iꞑ mɵhim zurlıqlarınıꞑ berse. Başta fizik obyektta matdə miqdarın taswirlaƣan, quyılƣan kɵçkə qarşılıq kürsətü sələte - inertlıq, həm gravitatsiə üzlege - awırlıq massaƣa bəyle bula.

Massa üzlekləre

Zamança fizikada "matdə miqdarı" energiə həm impuls tɵşençələre belən bəyle, həm massa - tınıçlıq energiəsenə tigez.

Tabiƣəttə massa berniçə yullar belən kürsətelə:

  • Passiv gravitatsion massa - tışqı gravitatsion qır belən cisemneꞑ tə'sir iteşüe kɵçe zurlıƣın kürsətə.
  • Aktiv gravitatsion massa - cisem buldırƣan gravitatsion qır zurlıƣın kürsətə
  • İnertlıq massa - cisem inertlıƣı dərəcəsen kürsətə, Nyutonnıꞑ ikençe qanunında qullanıla

Küp təcribələrdə gravitatsion həm inertlıq massalar tigezlege 10−13 tɵgəllege belən isbatlanƣan.

Klassik mexanikada tulı massa - sistema ɵleşləre massaları summasına tigez.

Tiꞑdəşlek məsləge[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Gravitatsiə qırındaƣı küreneşlər - turı kilüçe inertlıq kɵçlər qırındaƣı küreneşlərgə tiꞑ bula.

Gravitatsion massa - cisemnər üzara gravitatsiə tə'sir iteşüe dərəcəse bulıp tora.

İnertlıq massa - cisemnər dinamik üzlekləren taswirlıy.

Taswir[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Nul' həm uꞑay massalı cisemnər 4-impulsları

Klassik mexanikada massa - additiv, invariant zurlıƣı.

Maxsus çaƣıştırmalılıq teoriəsendə - additivsız, invariant zurlıƣı həm tübəndəgeçə bilgelənə:

E - tulı energiə, p - impuls, c - yaqtılıq tizlege

Teləgən qaysı metrikada:

— metrik tenzor, — 4-impuls

Tınıçlıq massası[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Tınıçlıq massası:

Qayber ülçəw sistemasında yaqtılıq tizlege 1 - gə tigez, şuꞑa kürə:

Maxsus çaƣıştırmalılıq teoriəse: .
ƣomumi çaƣıştırmalılıq teoriəse :

Foton (həm uydırma graviton) tınıçlıq massası nul'gə tigez, alar hər xisap sistemasında yaqtılıq tizlege belən xərəkət itə.

Tɵrlər[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ülçəw berəmlege: Sİ - kg, SGS - gramm.

ədəbiət[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • җеммер, Макс Понәтие массы в классической и современной физике. — М.: Прогресс, 1967.
  • Переиздание: Едиториал УРСС, 2003, ISBN 5-354-00363-6.
  • Окунь Л. Б. Понәтие массы (Масса, энергия, относительность) Успехи физических наук, № 158 (1989)
  • Окунь Л. Б. О письме Р. И. Храпко «Что есть масса?». Успехи физических наук, № 170, с.1366 (2000)
  • L. B. Okun On the concepts of vacuum and mass and the search for higgs (англ.) // Modern Physics Letters A. — 2012. — Vol. 27. — P. 1230041. — DOI:10.1142/S0217732312300418 — arΧiv: 1212.1031
  • Спассᴋи Б. И.. История физики. М., «Высшая школа», 1977. Том 1, часть 1-я.
  • Gordon Kane. The Mysteries of Mass. // Scientific American. June 27, 2005.

[