Ğäräp älifbası

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäräp älifbası bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan yazulardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda PuştuDäri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq Íslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Efiopia, Filippin, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeria w.b.) aktif qullanılışta yöri. 20. yözneñ 30. yıllarına qädär, Latín älifbası alıştırğançı, SSRBdäge Törki xalıqlarnıñ häm Törkiädäge Ğosmanlı Töreklärneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.

Taríx[үзгәртү]

Ğäräp yazuınıñ borınğı watanı – Üzäk Ğäräbstan. Anıñ berençe ürnäkläre (Lixyäni, Samudí, Safí kebek taşyazmalar) Ğäräbstan yarımutraw cirendä häm Süriäneñ Könyaq töbäklärendä tabılğan. Alarnıñ yazılu waqıtları 1.4. yözlärgä qarí.

Üzeneñ üseş yulında Ğäräp yazuı törle üzgäreşlär kiçergän. Anıñ çişmä başında borınğı Finiki älifbası tora. Ämma Ğäräp yazuınıñ kamilläşterüenä NabatíAramí yazularınıñ da zur yoğıntı yasağanlığı mäğlüm.

Xäzerge waqıtta ğälimnär Ğäräp yazuınıñ iñ borınğı ürnäge itep Qufí yazuın sanílar. Ul Äfrät yılğası buyında urnaşqan Ğäräp xälifäte zamanında (7.-9. yözlär) başqala xezmäten ütägän äl-Qufa şähärendä tabılğan. Soñğıraq çorlarda, xattatlar tırışlığı belän, Ğäräp yazuı haman kämilläşä barğan, anıñ küp törle şäkelläre barlıqqa kilgän. Ğälimnär raslawınça, alarnıñ sanı yöz yegermegä citä. Ämma bügenge köndä bu ölgelärneñ altı-cide töre genä aktíf qullanıla. Alarnıñ Ğäräpçä atamaları: Qufí, Näsx, Söls, Röqğä, Nästäğliq, Diwan, Şikästä.

Älifba tozeleşe[үзгәртү]

Ğäräp älifbası 28 xäreftän tora, alar barısı da tartıqlarnı bilgeläw öçen.

Ğäräpälif belän yazılğan süzlär uñnan sulğa taba yazıla wä ber yuldan ikençe yulğa süz küçerü närsä yuq.

Xäreflär barlıq oçraqlarda da ber genä bieklekta yazıla, yäğni Ğäräp älifbasında baş xäreflär yuq.

Ğäräp süzläre härçaq tarıqtan ğına başlana, älif xärefe dä hämzä belän başlana.

Ğäräp älifbasında xäreflarneñ dürt törle yazılu räweşe qullanıla:

  • ayırım yazılışı,
  • süz başında,
  • süz urtasında,
  • süz azağında.

Töp xäreflär[үзгәртү]

Ayırım Başta Urtada Azaqta İsem Almaş Awaz
أ, إ, ؤ, ئ hamza ʾ / ’ et ‚ [ʔ]
ʾalif ā / â [aː]
bāʾ b [b]
tāʾ t [t]
ṯāʾ ṯ / th [θ]
ǧīm ǧ / j / dj [ʤ]
ḥāʾ [ħ]
ḫāʾ ḫ / ẖ / kh [x]
dāl d [d]
ḏāl ḏ / dh [ð]
rāʾ r [r]
zāy z [z]
sīn s [s]
šīn š / sh [ʃ]
ṣād [sˁ]
ﺿ ḍād [dˁ], [ðˤ]
ṭāʾ [tˁ]
ẓāʾ [zˁ], [ðˁ]
ʿayn ʿ / ‘ [ʔˤ]
ġayn ġ / gh [ɣ]
fāʾ f [f]
qāf q / ḳ [q]
kāf k [k]
lām l [l]
mīm m [m]
nūn n [n]
hāʾ h [h]
wāw w [w]
yāʾ y [j]

Ğäräp älifbasında altı xäref özek xäreflär dip atala:

  • älif
  • däl
  • zäl
  • waw

Şul özek xäreflär üzlärennän soñ kilgän xäreflär belän (sul yaqtan) totaşmílar wa süzda urın aluınnan üz qiäfäten üzgärtmilär. Özek xäreflärdän soñ kilgän xäref süz başındağıça yazıla.

Menä älif xärefe genä aldan barğan xäref belän totaşıla.

Tartıqlar[үзгәртү]

Ğäräp telendä icek yasawçı awazlar bularaq suzıqlar yörsälär dä, alarnıñ neçkä/qalın buluı tartıqnıñ neçkä/qalın buluına qarí. Yäğni bu yaqtan Ğäräp yazuı elekke iske Törki älifbasında kük, suzıq awazları öçen öç xäref kenä, wä alarnıñ qalın/neçkälege nindi tartıq belän toruına bäleyle.

Ğäräpçädä 7 istiğälä (qalın tartıq) belderüçe xäref bar: ﻕ ﻍ ﻁ ﻅ ﺹ ﺽ ﺥ. Bu xäreflär belän fätxä [a] itep, käsrä [í] itep, wä zämmä [u] itep uqıla.

Başqa xäreflär istifälä (neçkä tartıq) belderälär, wä alar belän fätxä [ä] itep, käsrä [i] itep, wä zämmä [ü] itep uqıla.

Xäräkälär[үзгәртү]

Ğäräp telendä xärefneñ öst/astında quyıla torğan berniçä xäräkä qullanıla. Uqığanda, başta xäref uqıla, annarı ğına xäräkä.

Suzıqlar[үзгәртү]

Ğäräp telendä altı suzıq awaz bar, wä bik yış oçraqlarda alar bötenläy yazılmílar, bu närsä qayçaqta ikemäğnälelekkä dä kiterä ala.

Suzıqlarnıñ öçese qısqa: [ä], [i], [u]. Qısqa suzıqlar yazuda ayırım xäref ilä tügel, xäräkä aşa ğına bilgelänä:

  • َ – qısqa [a] – fätxä
  • ِ – qısqa [i] – käsrä
  • ُ – qısqa [u] – zämmä/damma

Ozın suzıqlarnı mäd (suzu) xärefläre ilä kürsätelä wä xäräkälärgä qarağanda ike märtäbä suzıbraq uqıla:

Qullanu İsem Almaş Awaz
دَ fatḥa a [a]
دِ kasra i [i]
دُ ḍamma u [u]
دَ‌ا fatḥa ʾalif ā [aː]
دَ‌ى fatḥa ʾalif maqṣūra ā / aỳ [aː]
دِ‌ي kasra yāʾ ī / iy [iː]
دُ‌و ḍamma wāw ū / uw [uː]
  • fätxäle xäreftän soñ xäräkäsez älif kilsä, şul fätxä+älif ozın [ā] kük uqıla: دَ‌ا – [dā]
  • käsräle xäreftän soñ xäräkäsez kilsä, şul käsrä+ ozın [ī] yä ki [iy] kük uqıla: دِ‌ي – [diy]
  • zämmäle xäreftän soñ xäräkäsez wäw kilsä, şul zämmä+wäw ozın [ū] yä ki [uw] kük uqıla: دُ‌و – [duw]
  • fätxäle wä hämzäle äliftän soñ tağın ber xäräkäsez älif kilsä, şul ike älif urınına ber dulqınlı älif yazıla wä ul ozın [ā] kük uqıla. أَ + ا = آ

Tänwin xäräkäläre[үзгәртү]

  • ً – fätxä tänwin – [än] uqıla. Mísal: بَابًا – [bābän]


  • ٍ – käsrä tänwin – [in] uqıla. Mísal: بَابٍ – [bābin]


  • ٌ – zämmä tänwin – [ün] uqıla. Mísal: بَابٌ – [bābün]


İskärmä: Fätxä tänwinle xäreftän soñ xäräkäsez älif kilsä, şul älif uqılmí.

Başqa xäräkälär[үзгәртү]

Täşdid[үзгәртү]

Ğäräp telendä ber ük tartıq awazlar ber-ber artlı kilsälär, berençese genä yazıla wä ikençese urınına täşdid xäräkäse (täşdidläw/ikelätkeç bilgese) genä quyıla: ّ

Täşdidle tartıq käsrälä bulsa, käsräse tartıq ilä täşdid arasına quyıla.

Sükün/Säken[үзгәртү]

Ğäräp icege ike törle bula, yä açıq, yä yabıq. Menä ْsükün ul tartıqnıñ yomıqlıqnı beldergeç bularaq qullanıla, icek yabuçı xäräkä, wä säkenle tartıq äytkändä awız yomıla. Mísal: بَبْ [bä+b]

Säken quyılmağan oçraqlarda tartıq barıber suzıq belän uqıla: قلب [qäläba]. Wä [qälb] äyteleşen bilgeläw öçen [l] ilä [b] tartıqlardan torğan iceklärne säken belän yabalar da: قلْبْ [qälb] (xäreflärne ayırım yazğanda: ق‌لْ‌بْ).

Hämzä[үзгәртү]

Hämzä atlı tawışsız tartıq ayırım xärefe bularaq ta yazıla, wä başqa teräk xäref belän xäräkä bularaq ta:

  • älifneñ öst/astında: إ أ
  • wäw östendä: ؤ
  • östendä: ئ
İskärmä: älif, wäw, xärefläre hämzä xäräkäse öçen nigez/teräk bulıp qına toralar, wä uqığanda äytelmilär.
Märbütä[үзгәртү]

Ğäräp telendä ike cänes bar:

  • müzäkkär – ir cänese
  • muännäs – xatın-qız cänese

Märbütä Ğäräp älifbasına ayırım xäref blaraq kermi, çönki ul cänes belderü öçen genä wä mäğnäse anıñ [t] awazı. Muännäs isemnär “tä märbütä” (tügäräk [t]) belän tämamlanalar.

Mísal: قَرِيلَةٌ

Başqa xareflar[үзгәртү]

Ayırım Başta Urtada Azaqta İsem Almaş Awaz
tāʾ marbūṭa h et t / Ø / h / ẗ [t], [h], Ø
ʾalif maqṣūra ā / ỳ [(a)ː]
lām ʾalif [l(a)ː]

Ğäräp älifbasında xäreflär berläşmäläre dä qullanıla, yäğni berniçä xärefneñ ber-bersenä totaşılıp yalıluı. Şul berläşmälärneñ lām älif genä mäcbüri, başqalarnı ayırım xäreflär aşa da yazarğa mömkin, çönki alarnıñ säkeldä bulmawı da íxtímal. Mísallar:

Allah süze bolay da yazıla:
Sall-Allahu-äläyhi-wäs-sälläm:

Assimiläsi[үзгәртү]

Yazılış Almaşxäref Almaşímla
ز ,ر ,ذ ,د ,ث ,ت + أَل
ʾal + t-, ṯ-, d-, ḏ-, r-, z- ʾal + t-, ṯ-, d-, ḏ-, r-, z-
= = =
أَلزّ ,أَلرّ ,أَلذّ ,أَلدّ ,أَلثّ ,أَلتّ
ʾaltt-, ʾalṯṯ-, ʾaldd-, ʾalḏḏ-, ʾalrr-, ʾalzz- ʾat-t-, ʾaṯ-ṯ-, ʾad-d-, ʾaḏ-ḏ-, ʾar-r-, ʾaz-z-
 
ض ,ص ,ش ,س + أَل ʾal + s-, š-, ṣ-, ḍ- ʾal + s-, š-, ṣ-, ḍ-
= = =
أَلضّ ,أَلصّ ,أَلشّ ,أَلسّ ʾalss-, ʾalšš-, ʾalṣṣ-, ʾalḍḍ- ʾas-s-, ʾaš-š-, ʾaṣ-ṣ-, ʾaḍ-ḍ-
 
ن ,ل ,ظ ,ط + أَل ʾal + ṭ-, ẓ-, l-, n- ʾal + ṭ-, ẓ-, l-, n-
= = =
أَلنّ ,أَللّ ,أَلظّ ,أَلطّ ʾalṭṭ-, ʾalẓẓ-, ʾalll-, ʾalnn- ʾaṭ-ṭ-, ʾaẓ-ẓ-, ʾal-l-, ʾan-n-

Sannarnıñ yazılışı[үзгәртү]

San Ğädäti yazılış Çığış yazılış
0 ٠ ۰
1 ١ ۱
2 ٢ ۲
3 ٣ ۳
4 ٤ ۴
5 ٥ ۵
6 ٦ ۶
7 ٧ ۷
8 ٨ ۸
9 ٩ ۹

Ğäräp älifbası başqa tellärdä[үзгәртү]

Bügen Ğäräp älifbası bu tellärdä yazu öçen qullanıla:

Elek qullanıldı:

Ğäräp tele wä sanaq[үзгәртү]

Ğäräp xärefläre Unicode eçendä “Ğäräp öleşendä” (U+0600–U+06FF) yatalar. Ğäräp xärefläreneñ Berençe töre U+FB50–U+FDFF urınnarın alğannar, wä Ğäräp xärefläreneñ İkençe töre U+FE70–U+FEFF urınnarda. Sanaqta Ğäräpçä mäten uqılış buyınça saqlana, törle programnar isä anı inde üzençä kürsätälär.

Monnan tış Ğäräp älifba belän yazu öçen berniçä berbaytlı bilgelämä dä qullanıla, mäsälän ISO-8859-6.

Monı da qara[үзгәртү]

Päräwezdä[үзгәртү]