Шикәр авыруы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Шикәр авыруын белдерә торган, БМО раслаган билге

Шикәр авыруы (шикәр диабеты, лат. diabetes mellītus) – эндокрин системага бәйле, инсулин гормонының абсолют яки өлешчә җитешмәве аркасында гипергликемия (кан составында глюкозаның күтәрелүе) башлана торган авырулар төркеме. Авыру хроник агышы һәм кеше организмында булган барлык матдәләр алмашы процессларының (углеводлар, майлар, аксымнар, минераллар һәм су-тоз) бозылуы белән аерылып тора. Кешедән башка бу төр авыру кайбер хайваннарга, мәс. мәчеләргә хас.

Кешенең ашказаны астында инсулин дип аталучы гормоннар эшләп чыгара торган ашказаны асты бизе бар. Төрле татлы һәм углеводлы азыклар ашаганда шул инсулин аларны энергиягә әйләндерә, һәм кеше әнә шул энергия белән яши. Әгәр инсулин җитешмәсә, кан составындагы глюкозаны нормада тоту һәм азык белән кергән углеводларны энергиягә әйләндерү процессы бозыла. Канда шикәр микъдары артык күбәя һәм сидек белән бүленеп чыга башлый. Менә бу инде шикәр авыруы барлыкка килүен аңлата.

Бүгенге көндә дөньяда 180 миллионнан артык кеше шикәр авыруыннан интегә. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы шундый саннарны китерә. Алдагы елларга булган фараз да сөендерми: 2030 елга бу сан икеләтә артырга мөмкин. Татарстан Республикасында 100 меңнән артык кешенең тормышы инсулинга бәйле. Шуның 700е – балалар. Башкортстанда 79 мең 825 кеше шушы авыру белән җәфалана.[1]

Симптомнары[үзгәртү]

Якынча безнең эрага кадәр 1550 ел белән билгеләнгән папирус кәгазендә авыруның билгеләре һәм аны дәвалау турында сүз алып барыла.

Хәлсезлек, авыз кибү, ябыгу, бер үк вакытта аппетит көчәю, артык тирләү дә шик тудырырга тиеш. Шикәр чирен I һәм II типларга бүлеп йөртәләр. I тип шикәр авыруы башланган кеше күп итеп су эчә башлый. Шул рәвешле сидек тә күп килә, тыныннан ацетон яки черегән бәрәңге исе килүчән. Ә II типта кешеләрнең тәненә шешек чыга башлый, күзләре начар күрә, парадонтоз булып тешләре коела башлый. Кайчак кеше еллар буенча шулай йөреп, үзенең шикәр чире белән авыруын белмәскә дә мөмкин. Шуның өчен дә 30-40 яшьтән узган һәркем үзенең канында шикәр микъдарын даими рәвештә тикшертеп торырга тиеш. Шулай ук туганнары арасында шикәр авыруы белән чирләүче кеше булса да, ике дә уйлап тормастан, табибка барып анализ тапшырырга тиеш. Ата-ананың икесе дә диабетик булса, баланың аның белән авыру ихтималы 100 процентка якынлаша.

II тип шикәр авыруы килеп чыкмасын өчен, олы кешеләргә (гомумән, 40 яшьтән узгач) бик үк шикәрле азыклар белән мавыгу кирәкми.

Шикәр чирле кешеләрнең 50%ы йөрәк-кан тамырлары авырулары нәтиҗәсендә якты дөнья белән хушлаша. Белгечләр фикеренчә, кирәкле гамәлләр күрелмәгән очракта, алдагы 10 елда әлеге авыру белән бәйле үлем-китемнең 50%ка арту ихтималы бар.

Шикәр авыруы сәбәпләре[үзгәртү]

Диабет – йогышсыз. Диабет килеп чыгуга сәбәп булучы факторлар арасында беренче урында – нәселдәнлек. Нәселдә, гаиләдә кем дә булса диабет белән авырый икән, аның сездә дә килеп чыгу ихтималы зур. II төр диабет вакытында нәселдәнлекнең тәэсире тагы да зуррак. Ул 80 процент очракта ата яки ана линиясе буенча күчә. Ә инде ата-ананың икесе дә диабетик булса, баланың аның белән авыру ихтималы 100 процентка якынлаша. Ата-аналар алдан ук балаларын моңа әзерләргә – авыру ихтималы, аннан саклану чаралары турында аңлатырга тиешләр. Диабетның икенче төп сәбәбе – симерү. Бәхеткә каршы, әгәр кеше аның белән даими көрәшсә, бу факторны булдырмаска да мөмкин. Өченче сәбәп – инсулин эшләп чыгаручы бета-күзәнәкләрнең зарарлануы. Бу панкреатит, ашказаны асты бизе рагы, башка эчке секреция бизләре авырулары нәтиҗәсендә килеп чыга. Дүртенче сәбәп – вируслы инфекцияләр: кызылча, чәчәк, эпидемик гепатит, грипп һәм башкалар. Бу инфекцияләр авыруны үзләре китереп чыгармыйлар, ә бәлки, аны хәрәкәткә җибәрүче механизм ролен үтәргә мөмкиннәр. Мәсәлән, уңай нәселдәнлек билгеләре булган симез кеше грипп белән авырый икән, бу аның өчен куркыныч. Бишенче урында – нервлар стрессы. Уңай нәселдәнлек билгеләре һәм артык авырлыгы булган кешеләргә аннан саклану яхшы. Алтынчы урында – яшь. Олыгайган саен, авыру ихтималы арта бара. Кайбер белгечләр диабетны “цивилизация авыруы” диләр. Ягъни күп очракларда аңа тиз үзләштерелә торган углеводларга бай булган азыкны күп куллану сәбәпче була. Бик сирәк очракларда гормональ бозылулар да диабет китереп чыгара.[2]

Шикәр диабетының I тибы инсулин җитми башлагач барлыкка килә. Ул еш кына бала яки яшүсмер вакытта үсеш ала, әмма өлкәннәрдә дә килеп чыгарга мөмкин. Аның барлыкка килүендә в-күзәнәкләренең җимерелүе сәбәпче. Авыруның беренче билгеләре күзәнәкләр 80-90 процентка үлгәч күренә башлый. Бу организмга токсин матдәләр һәм вируслар тәэсир итү нәтиҗәсендә барлыкка килә. Шикәр диабеты белән кызылча, су чәчәге, кызамык авыруларыннан соң яки колак арты бизе шешүдән соң да чирләп китәргә мөмкин. Табиблар шулай ук нәселдәнлекнең дә шикәр авыруы барлыкка килүдә сәбәпче булуын әйтә: әти-әни шикәр чире белән авырый икән, балаларда да аның барлыкка килү ихтималы арта.

Шикәр чиренең II тибы, гадәттә, өлкән яшьтәгеләрдә барлыкка килә. Бу вакытта ашказаны асты бизе күзәнәкләре, эшләвен дәвам итеп, инсулин бүлеп чыгарса да, бавыр, мускулларның һәм майлы тукымаларның күзәнәкләре моны кабул итми. Өстәвенә, организмга шикәр күбрәк кергән саен, күзәнәкләрнең инсулинны сиземләве шуның кадәр кими бара.

Шикәр нормасы[үзгәртү]

14 яшькәчә балаларда – 3,33-5,55 ммоль/л;
олыларда – 3,89-5,83 ммоль/л;
60 яшьтән узучыларда – 6,38 ммоль/л;
бала көткән вакытта – 3,3-6,6 ммоль/л булырга тиеш

Дәвалау[үзгәртү]

1922 елдан бирле шикәр диабетын инсулин белән дәвалыйлар. Әлеге күпләр өчен яшәү чыганагы булган инъекцияне Канаданың яшь галиме Фредерик Бантинг уйлап таба һәм, беренче тапкыр аны кулланып, 14 яшьлек малайның гомерен саклап кала. 1991 елдан башлап ноябрь аенда (14 ноябрьдә – инсулинны уйлап табучының туган көнендә) Бөтендөнья шикәр авыруы белән көрәш көне билгеләп узыла. Бантингка һәм аның хезмәттәше Маклеодка Нобель премиясе тапшырыла.

Искәрмәләр[үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү]