Башкортстан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Русия Федерациясе субъекты

Башкортстан
Башҡортостан

Flag of Bashkortostan.svg Coat of Arms of Bashkortostan.svg
Байрак Илтамга

Русия харитасында {{{TtNm}}}

Башкала

Уфа

Мәйдан

27-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

0,5

Халык саны

7-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

4 069 698 кеше (2014)

Ошибка выражения: / не хватает операнда кеше/км²

ТРП

9-нчы

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

757,6 млрд. сум (2010)

184,8 мең сум

Федераль бүлге

Идел буе

Икътисади район

Урал

Рәсми тел(ләр)

башкорт теле, урыс теле

Президент

Рөстәм Хәмитов[1]

Дәүләт Җыелышы—Корылтае рәисе

Константин Толкачёв
Һимн Башкортстан Республикасы Дәүләт гимны
РФ субъекты коды 02
ISO 3166-2 коды RU-BA

ГАТОБК коды

80

Бүләкләр

Ленин ордены Ленин ордены Октябрь Инкыйлабы ордены Орден Дружбы народов

Башкортста́н Республикасы́ (Башкортста́н, баш. Башҡортостан Республикаһы, рус. Республика Башкортостан) — Русия Федерациясенең эчендә республика (дәүләт)[2], Русия Федерациясенең субъекты, Идел буе федераль бүлгесенә керә.

Башкаласы — Уфа шәһәре.

География[үзгәртү]

Чиктәшлек[үзгәртү]

Як Төбәк
Төньяк-көнбатыш Удмуртия
Төньяк Пермь өлкәсе
Төньяк-көнчыгыш Свердловск өлкәсе
Көнчыгыш Чиләбе өлкәсе
Көньяк
Көньяк-көнбатыш
Ырынбур өлкәсе
Көнбатыш Татарстан

Географик урнашу[үзгәртү]

Башкортстан Республикасы — Көньяк Урал тауларының түбәләре (иң бөек ноктасы – Ямантау, 1 640 м.), карст мәгарәләр, күлләр. Төбәкнең 2/3 өлөше Көнчыгыш-Аурупа тигезлегенең көнчыгыш өлөшендә урнашкан. Республиканың төньяктан көньякка озынлыгы — 550 км, көнбатыштан көнчыгышка — 430 км. Тулы мәйдан — 143,6 мең км².

Республика территориясендә Башкортостан дәүләт тыюлыгы урынлашкан.

Гидрография[үзгәртү]

Иң зур елгалары: Агыйдел (1430 км), аның кушылдыклары Нөгеш (235 км), Сем (239 км), Караидел (918 км), Әй (549 км), Дим (535 км), шулай ук Сакмар (760 км) белән Ык (571 км) елгалары.

Күлләр 2700 янында санала. Республиканың иң зур күлләр Урал артыннан урнашканнар. Көнбатыш өлешендә иң эре күле Ачылыкүл (мәйданы 18,5 км²) урнашкан.

Климат[үзгәртү]

Ямантау

Уртача еллык температура +0,3° тауларда һәм +2,8° тигезлектә. Гыйнварда урта температура Цельсий градуслар белән −18°, июльдә +18°. Кояшлы көннәр саны 261дән (Уфа) 287гә (Аксёново, Белорет) кадәр үзгәреп тора.

Уртача еллык явым-төшемнәр саны 300—600 мм, Урал тауларының көнбатыш битләүләрендә 700 ммга кадәр җитә.

Кар капламы ноябрь башында яки уртасында барлыкка килә, апрель уртасында исә ул эреп бетә. Кар капламы 150-165 (таулы районнарда 171—177) көн ята, аның уртача биеклеге 36-55 см га җитә.

Тәбигать[үзгәртү]

Урманнар республиканың территориясыннан 40 % артык алалар. Урал артында катнашкан урманнар, төньяграк нарат-яфраклы һәм каен урманнар. Урал артында урман-далалар каен һәм имән белән урнашалар.

Тарих[үзгәртү]

Бу як «Башгурд» исем астында беренче тапкыр Фәзлуллаһ Рәшидәддин «Огузнамә» исемле эшендә VIII гасырда телгә алынган. Башкорт хаклкының үзалатышы (башҡорт) бернче тапкыр Сәлләм Тәрҗемән хезмәтләрендә (IX гасырның беренче яртысы) очрый.

XXII гасырларда башкортларның көнбатыш өлеше Идел буе Болгары дәүләте составына кергән булганнар.

XIIIXIV гасырларда бөтен Башкоортстан территориясе Җучи Олысына кергән булган. Аның таркалуыннан соң, башкортлар Казан, Нугай вә Себер ханлыклары составында торганнар.

1557 елда башкортлар ирекле рәвештә Русия составына кергәннәр.

Инкыйлабкача елларда хәзерге Башкортстан территориясе күбесенчә Уфа губернасы составында булган.

1917 елның 15 (28) ноябрендә Башкорт өлкә шурасы Башкортстан милли-территориаль мохтариятен (автономиясен) игълан иткән. 1919 елның 20 мартында Мәскәүдә «Үзәк Совет хакимияте белән Башкорт хөкүмәте арасында Башкорт Совет автономиясе турында килешү» имзаланган. Шулай итеп, Совет хөкүмәте 1917 елдан бар булган милли-территориаль мохтариятне таныган.[3]

1922 елда Башкортстан составына элекке Уфа губернасының зур өлешләре, шул исәптә Бәләбәй һәм Бөре өязләре (алар язмышы турында махсус референдум үткәрелергә тиеш булган) кертеләләр, башкаласы Стәрлетамактан Уфага күчерелгән.

1952 елның маенда Башкортстан АССР эчендә Уфа һәм Стәрлетамак өлкәләре оештырылганнар, ләкин 1953 елның апрелдә өлкәләргә бүленеше юкка чыгарылган.

1990 елда БАССР Югары Шурасы дәүләт суверенлыгы турында декларациясен кабул иткән.[4]

Халык[үзгәртү]

Торак пунктлар[үзгәртү]

Набережная реки Белой в районе Монумента Дружбы.JPG
Уфа
Kolhozniy-rinok.jpg
Стәрлетамак
Str dzerjinskogo Salavat.jpg
Салават
Neftekamsk main street.JPG
Нефтекама

Урын Шәһәр Башкортча исеме Русча исеме Халык саны

Avtovok.jpg
Октябрьски
BeloretskView.jpg
Белорет
Дворец Культуры в г. Ишимбай.JPG
Ишембай
Кумертау (площадь Ленина).jpg
Күмертау

1 Уфа Өфө Уфа 1 062 300
2 Стәрлетамак Стәрлетамаҡ Стерлитамак 273 432
3 Салават Салауат Салават 156 085
4 Нефтекама Нефтекама Нефтекамск 121 757
5 Октябрьски Октябрьский Октябрьский 109 379
6 Белорет Белорет Белорецк 68 804
7 Туймазы Туймазы Туймазы 66 849
8 Ишембай Ишембай Ишимбай 66 242
9 Күмертау Күмертау Кумертау 62 854
10 Сибай Сибай Сибай 62 732
11 Мәләвез Мәләүез Мелеуз 61 408
12 Бәләбәй Бәләбәй Белебей 60 183
13 Бөре Бөрө Бирск 41 637
14 Учалы Учалы Учалы 37 771
15 Благовещен Благовещен Благовещенск 34 246
16 Дүртөйле Дүртөйлө Дюртюли 31 272
17 Яңавыл Яңауыл Янаул 26 988
18 Дәүләкән Дәүләкән Давлеканово 24 040
19 Чишмә Шишмә Чишмы 21 198
20 Приют Приют Приютово 20 888
[5]


Милли состав[үзгәртү]

Башкортстанда 4 104 336 кеше яши. Аларның 2 626 613 шәһәрләрдә, 1 447 723 авылда тора. Эре шәһәрләре - Уфа (башкала, 1 042 мең кеше), Стәрлетамак (264 мең кеше), Салават (158 мең кеше), Нефтекама (122 мең кеше), Октябрьски (108 мең кеше). Республикадагы барлык халыкның татарлар (24,8%), башкортлар (28,8%), руслар (35,2%) тәшкил итә.

Халык 1926[6] 1939[7] 1959[8] 1970[9] 1979[10] 1989[11] 2002[12] 2010[13]
К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  %
руслар 1 064 707 39,9% 1 281 347 40,6% 1 418 147 42,4% 1 547 893 40,2% 1 547 893 40,2% 1 548 291 39,3% 1 490 715 36,3% 1 432 906 35,2%
башкортлар 625 845 23,5% 671 188 21,3% 737 711 22,1% 892 248 23,4% 935 880 24,3% 863 808 21,9% 1 221 302 29,8% 1 172 287 28,8%
татарлар 621 158 23,3% 777 230 24,6% 768 566 23,0% 944 505 24,7% 940 436 24,5% 1 120 702 28,4% 990 702 24,1% 1 009 295 24,8%
чуашлар 84 886 3,2% 106 892 3,4% 109 970 3,3% 126 638 3,3% 122 344 3,2% 118 509 3,0% 117 317 2,9% 107 450 2,4%
марилар 79 298 3,0% 90 163 2,8% 93 902 2,8% 109 638 2,9% 106 793 2,8% 105 768 2,7% 105 829 2,6% 103 658 2,6%
украиннар 76 610 2,9% 92 289 2,9% 83 594 2,5% 76 005 2,0% 75 571 2,0% 74 990 1,9% 55 249 1,4% 39 875 1,0%
удмуртлар 23 256 0,9% 25 103 0,8% 25 388 0,8% 27 918 0,7% 25 906 0,7% 23 696 0,6% 22 625 0,6% 21 477 0,5%
мордва 49 813 1,9% 57 826 1,8% 43 582 1,3% 40 745 1,1% 35 900 0,9% 31 923 0,8% 26 020 0,6% 20 300 0,5%
башкалар 39 773 1,5% 56 931 1,8% 60 749 1,8% 52 485 1,4% 53 557 1,4% 55 426 1,4% 74 577 1,8% 165 044 4,1%
барлык 2 665 346 100,0% 3 158 969 100,0% 3 341 609 100,0% 3 818 075 100,0% 3 844 280 100.0% 3 943 113 100,0% 4 104 336 100,0% 4 072 292 100,0%

Административ-территориаль бүленеш[үзгәртү]

Республикада 54 административ район, 21 шәһәр, 2 шәһәр тибындагы поселок, 828 авыл администрациясе бар.

Районнар Харита
  1. Әбҗәлил районы
  2. Әлшәй районы
  3. Архангель районы
  4. Аскын районы
  5. Авыргазы районы
  6. Баймак районы
  7. Бакалы районы
  8. Балтач районы
  9. Бәләбәй районы
  10. Балакатай районы
  11. Белорет районы
  12. Бишбүләк районы
  13. Бөре районы
  14. Благовар районы
  15. Благовещен районы
  16. Бүздәк районы
  17. Борай районы
  18. Бөрҗән районы
  1. Гафури районы
  2. Дәүләкән районы
  3. Дуван районы
  4. Дүртөйле районы
  5. Ярмәкәй районы
  6. Зиянчура районы
  7. Җылаер районы
  8. Иглин районы
  9. Илеш районы
  10. Ишембай районы
  11. Калтасы районы
  12. Караидел районы
  13. Кырмыскалы районы
  14. Кыйгы районы
  15. Кызыл Кама районы
  16. Күгәрчен районы
  17. Кушнаренко районы
  18. Куергазы районы
  1. Мәләвез районы
  2. Мәчетле районы
  3. Мишкә районы
  4. Миякә районы
  5. Нуриман районы
  6. Салават районы
  7. Стәрлебаш районы
  8. Стәрлетамак районы
  9. Тәтешле районы
  10. Туймазы районы
  11. Уфа районы
  12. Учалы районы
  13. Федоровка районы
  14. Хәйбулла районы
  15. Чакмагыш районы
  16. Чишмә районы
  17. Шаран районы
  18. Яңавыл районы
Admin-map-Bashkiria-region.gif

Икътисад[үзгәртү]

Сәнәгать[үзгәртү]

Эре сәнәгый үзәкләре — Уфа, Стәрлетамак, Ишембай, Салават, Нефтекама, Туймазы, Октябрьски, Белорет. Җитештерүнең югары дәрәҗәдәге тупланышы хас, сәнәгый продукциясенең якынча 50% Уфада чыгарыла.

Сәнәгатьнең әһәмиятле тармаклары — нефть чыгару, нефть эшкәртү. Машиналарны төзү һәм металл эшкәртү зур үсешне алган. Агач эшкәртү сәнәгате һәм төзелеш материалларны ясау да бар.

Энергетика[үзгәртү]

Аның нигезен җылылык электр стансалар тәшкил итәләр: Карманово ГРЭСы, Уфадагы ҖЭҮ-1, ҖЭҮ-2, ҖЭҮ-3 ҖЭҮ-4, Стәрлетамакта һәм Салаватта ҖЭҮләре, Урал арты ҖЭҮ (Сибай) һәм Күмертау ҖЭҮ. 

Башкортстан АЭС төзелеше Чернобыль һәлакәтеннән соң туктатылган.

Туймазы районының Төпкилде авылы тирәсендә тәҗрибә-сынау җил электр стансасы урнашкан.

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү]

Ашлык-терлекчелек юнәлешендәге авыл хуҗалыгы. Бодай, арыш, солы, арпа, шикәр чөгендере, көнбагышны үстерәләр. Җөмһүрияттә сөт-ит терлекчелеге, ит-йон сарыкчылыгы, кошчылык, атчылык, кымызчылык һәм умартачылык үсешне алган. Башкорт балы Русиядә киң мәшһүрлекне алган.

Транспорт[үзгәртү]

Төбәк аша М5 «Урал», М7 «Идел», Р240 Уфа — Ырынбур, Р315 Уфа — Бөре — Яңавыл, Р316 Стәрлетамак — Белорет — Магниттау, Р317 Бөре — Тазтөбе — Чаткы һәм Р361 Мәләвез — Магниттау[14] автоюллары баралар.

Авиа элемтә Башкортстанны Русиядәге дистәләрчә шәһәрләре белән, БДБ илләре, Юнанстан, Кытай, БГЭ, Төркия шәһәрләре белән тоташтыра. Уфада Башкортстанда иң зур аэропорт урнашкан.

Уфа тимер юллар аша Самар, Чиләбе, Ырынбур, Сембер һәм башка шәһәрләре белән тоташтырылган. Көймә йөрешле елгалар: Агыйдел һәм Караидел. Торба үткәргеч транспорты да үсешне алган.

Моны да карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]