Коми Республикасы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Русия Федерациясе субъекты

Коми Җөмһүрияте
Коми Республика
Республика Коми

Flag of Komi.svg Coat of Arms of the Komi Republic.svg
Байрак Илтамга

Русия харитасында Коми Җөмһүрияте

Башкала

Сыктывкар

Мәйдан

13-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

416 774 км²
0,3

Халык саны

54-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

872 057[1] (2014)

2.09 кеше/км²

ТРП

29-нчы

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

352,3 млрд. сум (2010)

306,9 мең сум

Федераль бүлге

Төньяк-Көнбатыш федераль бүлге

Икътисади район

Төньяк икътисади район

Рәсми тел(ләр)

коми-зырян теле, урыс теле

Җөмһүрият башлыгы

Вячеслав Гайзер
РФ субъекты коды 11
ISO 3166-2 коды RU-KO

ГАТОБК коды

87

Ко́ми Җөмһүрияте́ (коми Коми Республика) — Русия Федерациясе составында булган җөмһүрият (дәүләт)[2], Русия Федерациясе субъекты.

Башкаласы – Сыктывкар шәһәре.

География[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чиктәшлек[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Як Русия субъекты
Төньяк Архангельск өлкәсенең Ненец автономияле округы
Төньяк-көнбатыш
Көнбатыш
Архангельск өлкәсе
Төньяк-көнчыгыш Төмән өлкәсенең Ямал-Ненец автономияле округы
Көнчыгыш Төмән өлкәсенең Хант-Манси автономияле округы
Көньяк-көнчыгыш Свердловск өлкәсе, Пермь крае
Көньяк-көнбатыш Киров өлкәсе

Коми территориясе көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка күтәрелеп бара. Көнчыгышта Төньяк, Котби (Поляр), Котып алды Урал таулары бар. Коминың көнчыгыш чиге шул тауларның субүләре буйлап үтә. Коминың һәм Уралның иң биек ноктасы — Народная тавы (1895 м). Тиман тәбәнәк таулар тезмәсе белән Урал таулары арасында Печора түбәнлеге урнашкан.

Комидә ташкүмер, нефть, табигый газ, асфальтит, титан мәгъдәне, боксит, таш тоз, калий тозы, гипс, известьташ, төзелеш материаллары күп. Ягулык-энергетика ресурсларының әһәмияте аеруча зур.

Климат җөмһүриятнең зур өлешендә уртача континенталь; кыз озын һәм суык; җәй кыска һәм җылы. Климатның салкынлыгы көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка арта бара, гыйнварның уртачатемпературасы -17°…-20°, июльнеке +11°…+15°. Җөмһүрият территориясенең 13% өлеше мәңгелек туңлык зонасында урнашкан.

Җөһмһүриятнең зур өлешендә еллык явым 600–700 мм, Урал тауларында 1500 миллиметргача.

Эре елгалар: Печора, Вычегда, Мезень. Печораның 1500 километрлы өлешендә көймәләр йөрешле. Вычегда (Төньяк Двина кушылдыгы) — Коминың мөһим су юлы. Эре күлләр — Ямозеро һәм Синдор.

Туфраклар көлсу, төньякта исә тундра токымлы. Территориясенең 12— 15% сазлыклар, 2% тугайлар, шактый өлешен тайга алып тора. Коми территориясенең ~70% өлеше - урман, чыршы, нарат, эрбет агачы, акчыршы, карагач һ.б. үсә.

Кыйммәтле тиреле хайваннардан котып төлкесе, кеш, тиен, төлке, куян; кошлардан көртлек, суер, үрдәк, кыр тавыгы тотыла.

Югары Печора бассейнында Печора-Илыч тыюлыгы һәм "Югыд Ва" милли паркы бар.

Тарихы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

1921 елның 22 августында Коми автономияле өлкәсе буларак оештырыла, 1936 елның 5 декабрендә Коми АССР итеп үзгәртелә; 1992 елның 26 маеннан хәзерге исемен йөртә. Коми Җөмһүриятендә Татар җәмгыяте 1930-елларда Печора күмер бассейны чыганагын эшкәртү белән бәйле рәвештә оеша башлый. Бөек Ватан сугышыннан соң Коми АССРда татарлар шактый күбәя. Урта Идел буе һәм Урал буе җөмһүриятләре һәм өлкәләреннән күчеп килүчеләр нефть, газ тармакларын үстерүдә актив катнаша. 1990-еллардан Коми Җөмһүриятелардан Коми Җөмһүриятеннән татарлар китә башлый, бу — күмер чыгару тармагындагы кризис һәм Төньякның халык өчен социаль җәлеп итү дәрәҗәсе кимү белән бәйле.

Административ-территориаль бүленеше[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Районнар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Administrative Map of Komi numbered.svg
  1. Вуктыл районы
  2. Ижма районы
  3. Княжпогост районы
  4. Койгородок районы
  5. Корткерос районы
  6. Печора районы
  7. Луза буе районы
  8. Сосногорск районы
  9. Сыктывдин районы
  10. Сысола районы
  11. Троицко-Печорск районы
  12. Удора районы
  13. Усть-Вымь районы
  14. Усть-Кулом районы
  15. Усть-Цильма районы

Шәһәр округлары[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  1. Сыктывкар
  2. Воркута
  3. Инта
  4. Усинск
  5. Ухта

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Эре шәһәрләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

3А-Микрорайон.jpg
Сыктывкар
Воркута
Воркута
Урын Шәһәр Коми исеме Халык саны Урын Шәһәр Коми исеме Халык саны Ухта
Ухта
Печора
Печора
1 Сыктывкар Сыктывкар 235 006 11 Микунь Микунь 10 730
2 Ухта Уква 99 591 12 Выльгорт Выльгорт 10 289
3 Воркута Вӧркута 70 548 13 Түбән Одес Улыс Одес 9 680
4 Печора Печора 43 105 14 Северный Севернӧй 9 023
5 Усинск Ускар 40 827 15 Краснозатонский Гӧрд Затон 8 603
6 Инта Инта 32 080 16 Жешарт Зӧвсьӧрт 8 561
7 Сосногорск Сӧснагорт 27 757 17 Ярега Ярега 7 806
8 Емва Емва 14 570 18 Троицко-Печорск Мылдін 7 276
9 Вуктыл Вуктыл 12 356 19 Визинга Визин 6 810
10 Воргашор Вӧргашор 12 044 20 Водный Воднӧй 6 382
[3]


Татарлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Татарлар саны: 1939 елда — 970, 1959 елда — 8459, 1970 елда — 11906, 1979 елда — 17836, 1989 елда — 25980, 2002 елда— 15680 кеше. Хәзерге вакытта татарлар Воркута (4795 кеше), Усинск (3860), Ухта (1644), Сыктывкар (1544), Инта (1096), Печора (681), Сосногорск (477), Вуктыл (359 кеше) шәһәрләрендә тупланып яшиләр; Княжпогост (212), Усть-Вымь (187), Удор (153), Сысола (130), Троицк-Печора (112), Сыктывдин (99), Корткерос (92), Луза буе (45), Усть-Цильма (21), Ижма (15 кеше) районнарында да татарлар бар.

Танылган шәхесләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  1. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2014 года. 13 апрель 2014 көнне тикшерелгән. 13 апрель 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  2. Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  3. Численность населения городских округов, муниципальных районов, поселений и населенных пунктов Коми.

Моны да карагыз[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Калып:Link FA

Калып:Link FA