Мордовия

Русия Федерациясе субъекты
Мордовия Республикасы Республика Мордовия Мордовия Республикась Мордовия Республикась
Байрак Герб
Башкала	Саранск
Мәйдан	68-нче
- Барлыгы - Су	26 128 км2 0,1 %
Халык саны	62-нче
- Барлыгы - Халык тыгызлыгы	834 819 (2010) 32 кеше/км2
Тулаем региональ продукт	64-нче
- Барлык, агымдагы бәядә - Кеше башына	127,5 млрд. сум (2010) 113,0 мең сум
Федераль округы	Идел буе
Икътисади районы	Идел-Нократ
Рәсми тел(ләр)	рус теле, эрзә, мукшы
Республика башлыгы	Владимир Волков
Хөкүмәт рәисе	Владимир Сушков
Дәүләт Советы рәисе	Владимир Чибиркин
Гимн	«Мордовия Республикасы гимны» (Шумбрат, Мордовия!)
РФ субъекты коды	13, 113
Сәгать поясы	MSK (UTC+4)
Бүләкләр:

Мордовия Республикасы (мокш., эрз. Мордовия Республикась; рус. Республика Мордовия) - Рәсәй Федерациясе субъекты. Идел буе федераль округына керә.

Республика башкаласы - Саранск шәһәре.

География

Чиктәшлек

Як	Рәсәй субъекты
Төньяк	Түбән Новгород өлкәсе
Төньяк-көнчыгыш	Чуаш республикасы
Көнчыгыш	Ульяновск өлкәсе
Көньяк	Пенза өлкәсе
Көнбатыш	Рязань өлкәсе

Мордовия Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең көнчыгышта урнаша; республиканың көнбатыш өлеше Ока-Дон тигезлегендә урнаша, үзәк һәм көнчыгыш өлешләре — Идел буе калкулыгында урнашалар.

Мордовия Республикасы — Мәскәүгә иң якын Русия республикасы.

Климат

Климат — уртача континенталь, гыйнварның урта температурасы — -11 °С, июльнең урта температурасы — +19 °С.

Гидрография

Гидрографик ягыннан Мордовия ике өлешкә бүленә: көнбатыш өлеше — Мокша бассейны (республика террриториянең 53 % өлеше), көнчыгыш өлеше — Сура бассейны (47 % өлеше). Төп елгалар — Мокша, Сура, Сивинь, Исса, Вад, Парца, Алатырь, Инсар, Пьяна.

Тарих

1928 елның 16 июлендә - Мордва округы оештырыла;

1930 елның 10 гыйнварында - Мордва автономияле өлкәсе;

1934 елның 20 декабрендә - Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы;

1991 елдан — Мордва Совет Социалистик Республикасы;

1993 елдан — Мордовия Республикасы.

Бүләкләр

• Ленин ордены (11 декабрь 1965)
• Ленин ордены (10 июль 1985)
• Октябрь Революциясе ордены (1980)
• Халыклар дуслыгы ордены (29 декабрь 1972)

Халык

Милли состав

Народ	1939	1959	1970	1979	1989	2002	2010
руслар	719 117 (60,5 %)	590 557 (59,0 %)	606 817 (58,9 %)	591 212 (59,7 %)	586 147 (60,8 %)	540 717 (60,8 %)	443 737 (53,4 %)
мордвалар (мукшылар һәм эрзәләр)	405 031 (34,1 %)	357 978 (35,8 %)	364 689 (35,4 %)	338 898 (34,2 %)	313 420 (32,5 %)	283 861 (31,9 %)	333 112 (40,0 %)
татарлар	47 386 (4,0 %)	38 636 (3,9 %)	44 954 (4,4 %)	45 765 (4,6 %)	47 328 (4,9 %)	46 261 (5,2 %)	43 392 (5,2 %)

Торак пунктлар

Мордовиянең эре торак пунктлары

Саранск Саранск	№	Шәһәр	Халык саны	№	Шәһәр	Халык саны	Темников
	1	Саранск	297 425	11	Инсар	8 687
	2	Рузай	47 529	12	Луховка	8 638
	3	Ковылкино	21 347	13	Ләмбрә	8 500 (2010)
	4	Комсомольский	13 513	14	Явас	7 917
	5	Зубова Поляна	10 310	15	Темников	7 247
	6	Краснослободск	10 151	16	Олы Березники	6 400 (2010)
	7	Чамзинка	9 465	17	Атяшево	6 246
	8	Ромоданово	9 410	18	Ельники	5 900 (2010)
	9	Ардатов	9 400	19	Ялга	5 672
	10	Торбеево	9 370	20	Тургенево	5 260
2010 елның җанисәбе буенча

Административ бүленеше

Мордовиянең административ бүленеше

№	Муниципаль берәмлек	Административ үзәге	Эрзәчә исем	Мокшача исем	Халык саны	Мәйдан
1	Ардатов районы	Ардатов	Орданьбуе	Ардатовань район	28350	1192,5
2	Атюрьево районы	Атюрьево	Атюрьбуе	Атерень район	9933	826,1
3	Атяшево районы	Атяшево	Отяжбуе	Атяшевань район	19476	1 095,8
4	Олы Березники районы	Олы Березники	Покш Килейбуе	Оцю Березниконь район	13572	957,7
5	Олы Игнатово район	Олы Игнатово	Покш Игнадбуе	Оцю Игнатовань район	8439	834,2
6	Дубёнки районы	Дубёнки	Тумобуе	Дубёнкань район	13684	896,9
7	Ельники районы	Ельники	Кузбуе	Ельниконь район	11917	1056
8	Зубова Поляна районы	Зубова Поляна	Пейкужо буе	Зубунь район	60532	2710
9	Инсар районы	Инсар	Инесаро буе	Инзарань район	13707	968,6
10	Ичалки районы	Кемля	Ицял буе	Ичалконь район	20793	1265
11	Кадошкино районы	Кадошкино	Кадоньбуе	Кадажень район	7706	618,6
12	Ковылкино районы	Ковылкино	Ковёлбуе	Лашмонь район	48000	2015,7
13	Кочкурово районы	Кочкурово	Кочкурбуе	Кочкуровань район	10640	816,46
14	Краснослободск районы	Краснослободск	Якстерекуро буе	Ошень район	26521	1379,4
15	Ләмбрә районы	Ләмбрә	Лямбирьбуе	Лямбирень район	32883	852
16	Рузай районы	Рузай	Оразайбуе	Орозаень район	66537	1089,5
17	Ромоданово районы	Ромоданово	Рамаданбуе	Ромодановань район	20347	820,8
18	Иске Шайгово районы	Иске Шайгово	Ташто Шайгабуе	Сире Шяйгавонь район	13604	1419,4
19	Темников районы	Темников	Чополтбуе	Темникавонь район	17397	1936,8
20	Теньгушево районы	Теньгушево	Теньгушбуе	Теньгжелень район	12494	845,94
21	Торбеево районы	Торбеево	Торбейбуе	Тарбеень район	21184	1128,92
22	Чамзинка районы	Чамзинка	Чаунзабуе	Чамзинкань район	31724	1009,5
*	Саранск шәһәр округы			Сараношть перяфкс	324 981	71,5

Икътисад

Файдалы казылмалар

Фосфоритлар, яна торган сланец, тимер рудасы, известьташ (Атемар чыганагы), цемент чималы (Чамзинка районы).

Сәнәгать

• ДУП РП «Лисма» — яктырту техниканы җитештерү;
• Рузай химик машиналар төзү заводы — тимер юл вагоннарны җитештерү;

һ.б.

Транспорт

• Себер аша магистральнең «тарихи» юнәлеше, Рузай эре локомотивлар һәм вагоннар депосы, Саранск вагоннар депосы, Красный Узел вагоннар депосы.
• Ике колеялы электрификацияләнгән Красный Узел — Саранск — Рузай — Пенза тимер юлы.
• Бер колеялы Красный Узел — Канаш, Красный Узел — Арзамас һәм Кустарёвка — Вернадовка тимер юллары.
• Саранск аэропорты
• М5 «Урал» юлның өлеше.

Моны да карагыз

• Мордва автономияле өлкәсе
• Мордва АССР