Ырынбур өлкәсе

Русия Федерациясе субъекты
Ырынбур өлкәсе Оренбургская область
Байрак Герб
Башкала	Ырынбур
Мәйдан	29-нче
- Барлыгы - Су	123 702 км² 0,1%
Халык саны	62-нче
- Барлыгы - Халык тыгызлыгы	2 033 072 (2010) 16,4 кеше/км²
Тулаем региональ продукт	64-нче
- Барлык, агымдагы бәядә - Кеше башына	455,0 млрд. сум (2010) 200,9 мең сум
Федераль округы	Идел буе
Икътисади районы	Урал
Рәсми тел(ләр)	рус теле
Губернатор	Юрий Берг
Закон чыгару Җыелышының рәисе	Сергей Грачёв
РФ субъекты коды	56
Сәгать поясы	MSK+2 (UTC+6)

Ырынбу́р өлкәсе́ – Рәсәй Федерациясенең Аурупа өлеше субъекты. Идел буе федераль округына керә.

Өлкә үзәге – Ырынбур шәһәре.

География

Чиктәшлек

Як	Рәсәй субъекты
Төньяк-көнбатыш	Татарстан
Төньяк	Башкортстан
Төньяк-көнчыгыш	Чиләбе өлкәсе
Көнчыгыш Көньяк	Казакъстан
Көнбатыш	Самара өлкәсе

Ырынбур өлкәсе Көнчыгыш Аурупа тигезлекнең көньяк-көнчыгыш өлешендә урнаша. Өлкәнең көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — 755 км, төньяктан көньякка — 425 км. Өлкәнең көнбатышны Общий Сырт калкулыгы биләп тора, өлкәнең көнчыгышны Урал арты тигезлеге һәм Тургай платоның кырые биләп торалар.

Климат

Климат — кискен континенталь. Гыйнварның урта температурасы — -14...-18°С, июльнең урта температурасы — +19...22°С. Урта ел явымнар саны 300—450 мм.

Гидрогорафия

Төп елгалар — Җаек (2428 км), Сакмар (798 км), Илек (623 км), Самар (594 км).

Тарих

Хәзерге Ырынбур өлкәсе территориясе Русия империясе составына XVIII гасырның 30-елларда керәләр.

1743 елда чик буендагы Ырынбур ныгытмасы нигезләнә. 1744 елда Ырынбур губернасы оештырыла. Губерна составында хәзерге Казакъстан, Башкортстан, Чиләбе һәм Самара өлкәсе территорияләрсе булганнар.

1928 елда Ырынбур губернасы юкка чыгыраыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенә (1929 елдан — Урта Идел крае) кертелә. 1934 елның 7 декабрендә БҮБК Президиумы карары Ырынбур өлкәсе оештырылу турында карарын кабул итә. 1938 елның 26 декабрендә, ССРБ Югары Советы Президиумы указы буенча, Ырынбурга Чкалов исеме бирелә, ә Ырынбур өлкәсенә Чкалов өлкәсе исеме бирелә. 1957 елда шәһәргә һәм өлкәгә иске исем кайтарыла.

Административ бүленеш

Районнар

Абдулино районы Адамовка районы Акболак районы Александровский районы Әсәкәй районы Беляевка районы Богырслан районы Бозаулык районы Гай районы Грачевка районы Домбаровский районы Илек районы

Кваркено районы Кызыл Гвардия районы Куандык районы Корманай районы Матвеевка районы Яңа Орски районы Новосергиевка районы Октябрьское районы Ырынбур районы Первомайский районы Переволоцкий районы Пономаревка районы

Сакмара районы Сарыкташ районы Светлый районы Северный районы Тоз-Илек районы Сорочинск районы Ташла районы Тоцкое районы Төлген районы Шарлык районы Ясный районы

Шәһәр округлары

1. Ырынбур
2. Богыруслан
3. Бозаулык
4. Гай
5. Медногорск
6. Новотроицк
7. Орски
8. Сорочинск
9. Ябык административ-территориаль берәмлеге Комаровский штп-ы

Халык

Милли состав

Халык	1939		1959		1970		1979		1989		2002		2010
	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%
руслар	1 159 573	69,2%	1 296 458	70,9%	1 472 328	71,8%	1 512 500	72,4%	1 568 442	72,3%	1 611 509	73,9%	1 519 525	75,9%
татарлар	104 843	6,3%	120 9441	6,6%	145 373	7,1%	151 383	7,2%	158 564	7,3%	165 967	7,6%	151 492	7,6%
казакълар	71 444	4,3%	77 708	4,2%	93 214	4,2%	98 612	4,7%	111 477	5,1%	125 568	5,8%	120 262	6,0%
украиннар	152 146	9,1%	128 541	7,0%	113 064	5,5%	104 971	5,0%	102 017	4,7%	76 921	3,5%	49 610	2,5%
башкортлар	22 484	1,3%	30 126	1,6%	37 501	1,8%	43 269	2,1%	53 339	2,5%	52 685	2,4%	46 696	2,3%
мордва	115 858	6,9%	95 042	5,2%	92 215	4,5%	80 611	3,9%	68 879	3,2%	52 458	2,4%	38 682	1,9%
башкалар	50 320	3,0%	80 662	4,4%	96 281	4,7%	96 804	4,6%	107 974	5,0%	94 443	4,3%	106 805	5,3%
барлык	1 676 668	100.0%	1 829 481	100.0%	2 049 976	100.0%	2 088 150	100.0%	2 170 692	100.0%	2 179 551	100.0%	2 033 072	100.0%

Искәрмәләр:
¹ Кырым татарлары белән

Торак пунктлары

Ырынбур өлкәсенең эре торак пунктлары

Ырынбур Орск	№	Шәһәр	Халык саны	№	Шәһәр	Халык саны	Сорочинск
	1	Ырынбур	546 987	11	Абдулино	20 183
	2	Орски	239 752	12	Тоцкое Второе	17 500 (2003)
	3	Новотроицк	98 184	13	Ясный	17 365
	4	Бозаулык	82 655	14	Саракташ	17 235
	5	Богыруслан	49 737	15	Акболак	13 918
	6	Гай	38 302	16	Олы Новосергиевка	13 737
	7	Сорочинск	29 260	17	Новоорск	11 295
	8	Тоз-Илек	28 369	18	Илек	9 760
	9	Медногорск	27 290	19	Переволоцкий	9 598
	10	Кувандык	26 176	20	Тюльган	8 959
2010 елның җанисәбе буенча

Икътисад

Төп тармаклары — ягулык сәнәгате, кара һәм төсле металлургия, химик, нефтехимик һәм азык-төлек тармаклары. Ырынбур өлкәсе территориясендә Ырынбур газ-конденсат чыганагы бар. Өлкә территориясендә нефть (Урал алды), тимер, бакыр һәм никель рудалары, асбест чыгарыла. Өлкәненң иң зур предприятиеләре — «Оренбургнефть», «Оренбурггазпром», «Орскнефтеоргсинтез», «Оренбург минераллары» җитештерү берләшмәләре, «Уральская сталь» (Новотроицк), «Южуралникель» (Орск) акционерлар җәмгыятләре, Орск җиңел металл конструкцияләр заводы, Медногорск бакыр-күкерт комбинаты, Гай тау-баету комбинаты.

Өлкәдә туганнар

• Муса Җәлил — татар язучысы
• Хәлил Әбҗәлилов — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты, СССРның халык артисты.
• Виктор Черномырдин — СССР һәм Русия дәүләт эшлеклесе, Русия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Русия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Русия президенты киңәшчесе (2009—2010)

Моны да карагыз

• Ырынбур губернасы