Чечня

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Русия Федерациясе субъекты

Чечня Җөмһүрияте
Нохчийн Республика

Flag of the Chechen Republic.svg Coat of arms of Chechnya.svg
Байрак Илтамга

Русия харитасында Чечня Җөмһүрияте

Башкала

Грозный

Мәйдан

75-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

15 647 км²
0,8

Халык саны

38-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

1 346 438[1] (2014)

86.05 чел. кеше/км²

ТРП

72-нче

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

69,7 млрд. сум (2010)

53,6 мең сум

Бүҗет керемнәре

- Барлыгы
- Федераль бүҗетыннан дотацияләр

56,9 млрд руб.[2] (2010)
52,0 млрд. сум

Федераль бүлге

Төньяк Кавказ федераль бүлгесе

Икътисади район

Төньяк Кавказ

Рәсми тел(ләр)

урыс теле, чечен теле

Җөмһүрият башлыгы

Рамзан Кадыйров
РФ субъекты коды 20
ISO 3166-2 коды RU-CE

ГАТОБК коды

96

Чече́н Респу́бликасы (Чечня; чеч. Нохчийн Республик, Нохчийчоь) — Русия Федерациясе составында җөмһүрият. Көньяк федераль бүлгека керә. Көнбатышта Ингушетия һәм Төньяк Осетия белән, көнчыгышта Дагстан белән, төньякта Ставрополь төбәге белән һәм көньякта Грузия белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк. Башкаласы — Грозный.

1922 елның 30 ноябрендә барлыкка килгән.

Географик мәгълүмат[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чичәнстандагы Кавказ тауларының бер тарлавыгының күренеше

Чечня Зур Кавказ тауларының (Чечнядә иң биек ноктасы — Тебулосмта тавы, 4493 м) төньяк битләүләрендә һәм аңа тоташкан Чичән тигезлеге һәм Терек-Кума түбәнлегендә урнашкан. Нефть, газ, төзелеш материаллари чыганаклары бар.

Икълиме континенталь. Гыйнварның уртача температурасы Терек-Кума түбәнлегендә -3°, тауларда -12° гача, июльдә 21°…25°.

Уртача еллык явым 300—1000 мм. Эре елгалар — Терек, Сунжа.

Туфраклар тигезлекләрдә, нигезлдә, болын, кәтәнә вә аксым кәстәнә, калкулыкларда карбонатлы кара, елга үзәнләрендә аллювиаль, тауларда тау-урман һәм тау-болын. Терек-Кума түбәнлегендә әрем-алабута үсемлекләре, Чичән тигезлегендә дала һәи урманлы дала үсемлекләре үсә.

2200 метргача булган биеклктәге тауларда киң яфраклв урманнар, аннан югарырак субальп вә альп болыннары бар. Чечнядә кимерүчеләр һәм сөйрәлүчеләр күп; кошларда кыргый үрдәк, каз, дүдәк, Кавказ кыргавылы бар. Тауларда көрән аю, дуңгыз, бүре, урман мәчесе, кеш яши.

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Җөмһүриятнең халык саны 1 200 000 кеше (2009). Халык тыгызлыгы — 85 кеше/км² (2009), шәһәр халкы өлеше — 35,0 % (2009).

Милләтләр буенча Чичәнстан халкы:

Халык 2009 елда саны,
мең кеше
Чеченнар 1 130,0 (95,0 %)
Руслар 25,5 (2,0 %)
Аварлар 10,0 (0,5 %)
Кумыклар 9,0 (0,5 %)
Ногайлар 5,0
Ингушлар 2,5
Төрекләр 2,0
Татарлар 1,0
Башкалар 15,0
саны меңнән артык булган халыклар күрсәтелгән

Торак пунктлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Грозный 280 263[3]
Урус-Мартан 54 248[3]
Шали 50 412[3]
Гудермес 50 009[3]
Аргун 33 207[3]
Курчалой 23 971[3]
Ачхой-Мартан 22 187[3]
Цоци-Юрт 19 231[3]
Бачи-Юрт 17 548[3]
Гойты 17 371[3]
Автуры 16 328[3]
Катыр-Юрт 13 558[3]
Гелдагана 12 866[3]
Гехи 13 051[3]
Майртуп 12 558[3]
Самашки 11 898[3]
Шелковская 11 924[3]
Аллерой 11 812[3]
Алхан-Кала 11 526[3]
Серноводская 11 492[3]

Икътисад[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Сәнәгатьнең төп тармаклары — нефть чыгару, нефть эшкәртү, нефть химиясе, машиналар төзү, азык-төлек, агач эшкәртү, җиңел сәнәгать; төзелеш материаллары эшләп чыгарыла. Һөнәрмәндчелек үсеш алган. Авыл хуҗалыгында бодай, дөге, көнбагыш, шикәр чөгендере җитештерелә. Бакчачылык, йөземчелек вә яшелчәчелек белән шөгыльләнәләр. Терлекчелектә МЭТ, сарык асрала.

Моны да каргыз[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]