Татарстан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Русия Федерациясе субъекты

Татарстан Республикасы
Республика Татарстан

Flag of Tatarstan.svg Coat of Arms of Tatarstan.svg
Байрак Илтамга

Русия харитасында Татарстан Республикасы

Башкала

Казан

Мәйдан

44-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

67 847 км²
6,4 %

Халык саны

8-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

3 838 230 (2014)

56.57 кеше/км²

ТРП

6-й

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

1 004,7 млрд. сум (2010)

245,2 мең сум

Федераль бүлге

Идел буе

Икътисади район

Идел буе

Рәсми тел(ләр)

татар, рус

Президент

Рөстәм Миңнеханов

Премьер-министр

Илдар Халиков

Дәүләт Советы рәисе

Фәрит Мөхәммәтшин
Һимн Татарстан Республикасы Дәүләт гимны
РФ субъекты коды 17, ЮХИДИ коды — 16, 116
ISO 3166-2 коды RU-TA

ГАТОБК коды

92

Домен

.tatar

Бүләкләр

Ленин ордены Октябрь Инкыйлабы ордены Орден Дружбы народов

Татарстан Республикасы (Татарстан, рус. Республика Татарстан) — Русия байрагы Русия Федерациясе белән берләшкән һәм Русия Федерациясе субъекты булган демократик хокукый дәүләт. Татарстан Русиянең Идел буе федераль бүлгесенә керә. Республика башкаласыКазан шәһәре.

« Татарстан Республикасы суверенитеты, Русия Федерациясе карамагындагы мәсьәләләрдән һәм Русия Федерациясе белән Татарстан Республикасының уртак карамагындагы мәсьәләләр буенча Русия Федерациясе вәкаләтләреннән тыш, дәүләт хакимиятенең (закон чыгару, башкарма һәм суд) бөтен тулылыгына ия булуда чагыла һәм Татарстан Республикасының аерылгысыз хасияте була.
»

Русиядә икътисадый яктан иң көчле төбәкләрнең берсе. 1920 елның 27 маенда төзелгән (ТАССР).

Географик мәгълүмат[үзгәртү]

Татарстан Русия Федерациясе үзәгендә, Көнчыгыш Аурупа тигезлегендә, ике зур елга — Идел һәм Кама очрашкан урында урнашкан. Казан Мәскәүдән 797 км ераклыгында урнашкан.

Республика территориясе озынлыгы — төньяктан көньякка 290 км һәм көнбатыштан көнчыгышка 460 км. Татарстан чит ил дәүләтләре белән чиктәш түгел.

Татарстан территориясе – урманлы җирдә яткан тигезлек. Республиканың көньяк-көнчыгышында калкулыклар бар. Территориянең 90% диңгез биеклегенән 200 метрдан югарырак.

Татарстан территориясенең 16% урманнар белән капланган. Фаунасында 500дән артык хайван төре бар.

Рельеф[үзгәртү]

Татарстан Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең көнчыгыш өлешенә урнашкан һәм аның төп үзенчәлекләренә ия. Гомумән, Татарстанның җир өсте төзелеше дулкын-сыман тигезлектән гыйбарәт. Аның уртача биеклеге диңгез өстеннән 170 м га, ә аерым урыннары 300—350 м га җитә. Күбесенчә, биеклеге 100 м дан узмаган түбәнлекләрдән тора.

Көнчыгыш Аурупа тигезлеге Иделдән алып көнчыгышка, Урал тауларына таба күтәрелә бара. Татарстанның җир өсте өчен дә бу үзенчәлек хас: аның иң түбән урыннары — Идел аръягының көнбатышына, ә иң биек җирләре көнчыгышына таба урнашкан. Биредә, республиканың көньяк-көнчыгышында, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы ята.

Республиканың көньяк-көнбатыш өлешенә 200—250 м биеклегендәге Идел буе калкулыгы тармаклары кергән. Иделнең төп уңъяк ярының биек һәм текә булуы шушы калкулыкның Иделгә якын ук килеп җитүе һәм аның Идел суы агымы тәэсирендә җимерелүе белән аңлатыла.

Шулай итеп, Татарстанның җир өсте урта өлешендә — түбәнлекләрдән (Идел аръягы түбәнлеге), ә кырый өлешләре калкулыклардан (Бөгелмә, Идел буе һ. б. калкулыклар) торуы белән аерыла. Бу үзенчәлек аның геологик төзелешенә бәйле.

Климат[үзгәртү]

Гыйнвар аеның урта температурасы −16 °C, июль аеның +25 °C; уртача еллык температурасы — 2-3,1 °C.

Температураның абсолют минимумы −44…−48 °C, максимумы +37…+40 °C.

Уртача еллык явым-төшемнәр саны 460-520 мм, вегетация чоры 170 көнне тәшкил итә.[1]

Кар капламы ноябрь уртасында барлыкка килә, апрель уртасында исә ул эреп бетә. Кар капламы 140-150 көн ята, аның уртача биеклеге 35-40 см га җитә. Туфракта туң катламының максималь тирәнлеге 110-165 см була.

Чиктәшлек[үзгәртү]

Як Русия субъекты
Төньяк-көнбатыш Мари Ил (Волжск, Мари-Төрек, Морки районнары)
Төньяк Киров өлкәсе (Нократ Аланы, Малмыж районнары)
Төньяк-көнчыгыш Удмуртия (Кизнер, Алнаш, Грах, Можга, Кече Пурга, Кыяс, Каракүл районнары)
Көнчыгыш Башкортстан (Кызыл Кама, Илеш, Бакалы, Шаран, Туймазы, Ярмәкәй районнары)
Көньяк-көнчыгыш Ырынбур өлкәсе (Северное районы)
Көньяк Самар өлкәсе (Келәүле, Шонталы, Чаллыбаш, Кошки районнары)
Көньяк-көнбатыш Сембер өлкәсе (Яңа Малыклы, Мәләкәс, Иске Майна, Сембер, Чынлы, Майна, Сыры районнары)
Көнбатыш Чуашстан (Шомырша, Батыр, Ялчык, Комсомол, Янтык, Ормар, Козловка районнары)

Файдалы казылмалар[үзгәртү]

Нефть[үзгәртү]

Республиканың иң зур байлыгы – нефть. Тулаем запас зурлыгы 1 млрд тонна исәпләнә. Татарстанда 127 урында нефть булуы билгеле, алар үз эченә 3 меңнән артык ятманы кертә. Лениногорск районында урнашкан Ромашкино нефть чыганагы — Русиядә иң зур чыганклардан берсе; шулай ук Яңа Елхау һәм Савызбаш эре чыганаклары, уртача Баулы чыганагы бар.[2] Нефть белән бергә иярчен газ да чыгарыла — нефтьнең бер тоннага якынча 40 м³. Берничә кечкенә табигый газ һәм газ конденсаты чыганаклары булуы мәгълүм.

Күмер[үзгәртү]

Татарстан территориясендә 108 күмер ятма эзләп табылган. Шуның белән бергә, сәнәгый күләмнәрдә Чулман күмер бассейнының Көньяк Татар, Мәләкәс һәм Төньяк Татар районнарга бәйләнгән күмер ятмаларны гына кулланып була. Күмерләр ятмаларының тирәнлеге — 900-1200 м.

Башка файдалы казылмалар[үзгәртү]

Республика җирастында известьташ, доломитлар, төзелеш комы, кирпеч балчыклары, төзелеш ташы, гипс, ком-гравий катнашмасы, торф, шулай ук перспективлы нефть битумы, көрән һәм таш күмер, яңа торган сланец, цеолитлар, бакыр һәм бокситларның сәнәгый запаслары бар. Цеолитлы (руда булмаган казылмаларының якынча 50% өлеше), карбонатлы (як. 20%), балчыклы (як. 30%) токымнар, ком-гравий катнашмасы (7,7 %), комнар (5,4 %), гипслар (1,7 %) аеруча мөһимнәрдән саналалар. 0,1 % өлешне фосфоритлар, тимероксидлы пигментлар һәм битумлы токымнар биләп торалар.

Су ресурслары[үзгәртү]

Иң эре елгалар — Идел (республика территориясе буенча 177 км ага), Чулман (380 км) һәм аның кушлыдыклары — Нократ (60 км) һәм Агыйдел (50 км), алар гомум агып төшкән су микъдарының 97,5% өлешне тәшкил итәләр. Алардан башка, республика территориясе буенча якынча 500 озынлыгы 10 кмдан артык кече елган һәм күп санлы чишмәләр ага. Су ресурсларының зур өлеше Куйбышев һәм Түбән Кама суаклагычларында тупланган. Республика территориясендә 8 меңнән артык күл һәм 7 меңнән артык сазлык бар. Көнчыгыш Кама аръягының төньяк өлеше – Кама-Агыйдел уйсулыгында сазлыклар аеруча күп.

Татарстанның иң эре су объектлары – республиканы төрле максатларда кирәкле су ресурслары белән тәэмин итә торган 4 сусаклагыч.

Җирасты сулары[үзгәртү]

2005 елдагы хәле буенча, Татарстанда 29 җирасты тозсыз су чыганагы эзләп табылган, запаслары — 1 млн м³/тәүлек, шул исәптә сәнәгый үзләштерү өчен якынча өчтән бер өлеше әзерләнгән.

Минераль җирасты сулары запаслары да күп. 2004 елдагы хәле буенча, минераль җирасты сулары запаслары 3,293 мең м³/тәүлек санны тәшкил итәләр.

Саклана торган табигый территорияләр[үзгәртү]

2009 елдагы хәле буенча, Татарстанның табигый-тыюлык фонды үз эченә 154 аеруча сакланган табигать урынны кертә, шул исәптә:

Тарих[үзгәртү]

Төп мәкалә: Татарстан тарихы
Казан меңеллыгына чыккан Русия банкының истәлекле тәңкәсе

Беренче торак урыннар тарихы безнең эрага кадәр VIII гасырга барып тоташа. Соңрак, IX — XIII гасырларда бу җирләрдә Болгар дәүләте урнашкан булган.  XIII гасырда ул монголлар тарафыннан җимерелә, һәм, Чыңгызхан империясенең таркалуыннан соң, Җучи олысы составына кертелгән.

XV гасырның башында Олуг Мөхәммәд хан Казан ханлыгының Алтын Урдасыннан бәйсезлеге турында игълан итте. Яңа дәүләт мөстәкыйль рәветә Мәскәү белән мөнәсбәтләрне төзи башлаган. Казанда Мәскәү яклы фирка (партия) бик көчле булган, чөнки сәүдәгәрлекнең бер өлеше Мәскәү белән тыгыз сәүдә мөнәсәбәтләрендә булган; шуның өстәвенә, Мәскәү Казан сәясәтенә зур тәэсирне ясаган һәм, тәхетенә үзеңә уңай ханны утырту өчен, аның эчке эшләренә еш кына тышкынган булган. 1552 елда, Явыз Иван дәверендә, Казан ханлыгы җимерелә һәм Мәскәү патшалыгы составына кертелгән.

Русия составында Казанны Казан патшалыгы, ә аннан соң Казан губернасы дип атаганнар. Территория үзидарәсез булган — губерна башында император тарафыннан тәгаенләнгән губернатор торган.

1920 елда Владимир Ленин тәкъдиме буенча АТССР оештыру турындагы дикрит кабул ителә, ул РСФСР составына керде.

Татарстан Республикасы[үзгәртү]

Халык[үзгәртү]

Төп мәкалә: Татарстан халкы
Халык 1926 ел[4] 1939 ел[5] 1959 ел[6] 1970 ел[7] 1979 ел[8] 1989 ел[9] 2002 ел[10] 2010 ел[11]
К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  %
татарлар 1 164 342 48,7 1 421 514 48,8 1 345 195 47,2 1 536 430 49,1 1 641 603 47,6 1 765 404 48,5 2 000 116 52,9 2 012 571 53,2
шул исәптә керәшеннәр[12] 99 041 3,8 - - - - - 18 760 29 962
урыслар 1 118 834 43,1 1 250 667 42,9 1 252 413 43,9 1 328 738 42,4 1 516 023 44,0 1 575 361 43,3 1 492 602 39,5 1 501 369 39,7
чуашлар 127 330 4,9 138 935 4,8 143 552 5,0 153 496 4,9 147 088 4,3 134 221 3,7 126 532 3,3 116 252 3,1
удмуртлар 23 873 25 932 22 657 24 533 25 330 24 796 24 207 23 454
мордва 35 084 1,4 35 759 1,2 32 932 1,2 30 963 29 905 28 859 23 702 19 156
чирмешләр 13 130 13 979 13 979 15 643 16 842 19 446 18 787 18 848
украиннар 13 087 16 099 16 868 28 577 32 822 24 016 18 241
башкортлар 9 256 19 106 14 911 13 726

Телләр[үзгәртү]

Татарстан Республикасында дәүләт телләре — тигез хокуклы татар һәм рус телләре. Моның турында Татарстан Конституциясендә һәм Татарстан телләре турындагы канунда әйтелгән.

Дин[үзгәртү]

Татарстан территориясендә 1000нән артык дини берләшмә теркәлгән. Татарстанның ике төп дине — ислам һәм христианлык.

Ислам инде Идел буе Болгарстанында 922 елда кабул ителгән.

Торак пунктлар[үзгәртү]

Казан
Казан
Яр Чаллы
Яр Чаллы
Түбән Кама
Түбән Кама
Әлмәт
Әлмәт

Урын Шәһәр Урысча исеме Халык саны

Бөгелмә
Бөгелмә
Алабуга
Алабуга
Баулы
Баулы
Менделеевск
Менделеевск

1 Казан Казань 1 143 546
2 Яр Чаллы Набережные Челны 513 242
3 Түбән Кама Нижнекамск 234 108
4 Әлмәт Альметьевск 146 309
5 Яшел Үзән Зеленодольск 97 651
6 Бөгелмә Бугульма 89 144
7 Алабуга Елабуга 70 750
8 Лениногорск Лениногорск 64 145
9 Чистай Чистополь 60 703
10 Зәй Заинск 41 798
11 Азнакай Азнакаево 34 859
12 Норлат Нурлат 32 600
13 Баулы Бавлы 22 109
14 Менделеевск Менделеевск 22 075
15 Буа Буинск 20 342
16 Әгерҗе Агрыз 19 299
17 Арча Арск 18 114
18 Васильево Васильево 16 957
19 Кукмара Кукмор 16 917
20 Минзәлә Мензелинск 16 474
[13]


Татарстан — Русиядә бердәнбер ике миллионлы агломерациягә (бер үзәкле Казан һәм күпүзәкле Чаллы (Түбән Кама) агомерациялшре) ия булган төбәк. Республикадә шулай ук ярым миллионлы Әлмәт (Көньяк Татарнстан) агломерациясе бар.

Татарстан ике иярчен шәһәр — 155-мең Иннополис фән шәһәре һәм 100-меңле Салават Күпере, — төзелеше алып барыла. Шулай 40-меңле Смарт-сити һәм 157-меңле Яшел Үзән иярчен шәһәрләрне булдыру планда тотыла.

Мәдәният[үзгәртү]

Тарихи һәм географик факторлары буенча Татарстан күптән ике зур цивилизация һәм мәдәният арасында яши: көнчыгыш һәм көнбатыш. Шушы фактор Татарстанның бай мәдәниятын билгели.

Мәдәни мирасны саклау һәм популяштору эшенең иң күркәм үрнәге — Казан Кремле. Шулай итеп, Казанның 1000-еллыгын билгеләү Татарстанның мәдәни үсешен, дини һәм милли толерантлык идеяләрен билгеләделәр.

Татарстанда 825 газета-журналлар чыга. Шул исәптә шәһәр һәм район газеталары, Алар рус, татар, удмурт һәм чуаш телләрендә чыгалар. Республикада 100дән артык милләт вәкилләре яши, 37 милли-мәдәни оешманы берләштергән Татарстан халыклары Ассамблеясы эшли.

Фән һәм мәгариф[үзгәртү]

Татарстан — көчле фән һәм мәгариф потенциаллы төбәк. Мәгарифтә 170 000 кеше мәшгуль. Урта 11 еллы белем алу мәҗбүри һәм бушлай. Гомумән, Татарстанда 2434 белем бирү учреждениясе бар, барлыгы якынча 600 000 укучы укый.

Иң популяр университетлар:

Административ-территориаль бүленеш[үзгәртү]

Tatarstan rayonnarı.jpg

Республика территориясе 43 административ районга бүленә. Аларның үзәкләре булып республика карамагындагы — 14, районнар карамагындагы 8 шәһәр, шәһәр тибындагы 8 поселок һәм 16 авыл тора (8 нче кушымтаны һәм 127 нче биттәге картаны карагыз).

Республика карамагындагы шәһәрләр, район үзәкләре булып торсалар да, районнар составына кермиләр, алар турыдан-туры республика хакимияте тарафыннан идарә ителәләр һәм мөстәкыйль административ берәмлекне тәшкил итәләр. Алардан башка ике шәһәр — Казан һәм Чаллы — шәһәр районнарына бүленәләр.

Икътисад[үзгәртү]

Татарстан — икътисади һәм фәнни-техник потенциалы зур булган индустриаль-аграр респ-ка: нефть, химия, нефть химиясе, электр энергетикасы, машиналар төзү, җиңел һәм азык-төлек сәнәгате, заманча а.х. алга киткән.

Татарстан 6 икътисади районга бүленә: Идел алды, Казан, Чулман алды, Төньяк-көнчыгыш Чулман буе, Көнбатыш Чулман аръягы, Көньяк-көнчыгыш Чулман аръягы.

Транспорт[үзгәртү]

Республика нык үскән транспорт челтәренә ия. Аның нигезен авиасызыклар, тимер юллар һәм дүрт көймә йөрешле (Идел, Чулман, Нократ, Агыйдел) елга тәшкил итә.

Русинең иң эре транспорт системалары кисешкән ноктада урнашкан, Татарстан аша Уралның, Себернең, Ерак Көнчыгышның Үзәк Русия һәм кайбер БДБ илләре белән элемтә тормышка ашырыла.

Тышкы икътисади элемтәләр[үзгәртү]

Русия төбәкләрнең күпчелеге кебек үк, Татарстанның дөньяның күп илләре белән туры икътисади элемтәләр бар, илләрнең кайберәүләрдә Татарстанның тышкы икътисади вәкиллекләре ачылган.

Дәүләт төзелеше[үзгәртү]

Конституция[үзгәртү]

Дәүләт Советы бинасы

Республиканың төп кануны — Татарстан Республикасы Конституциясе. Конституция буенча, Татарстан — демократик хокукый дәүләт. Әгәр Татарстан карамагындагы мәсьәләләре буенча чыгарылган федераль канун һәм Татарстанның хокукый актларына каршы килсә, Татарстанның хокукый акты гамәлдә кала.

Дәүләт башлыгы[үзгәртү]

Татарстан Республикасының дәүләт башлыгы, иң югары урындагы заты — Татарстан Республикасы Президенты[14].

2010 елның 25 мартында Рөстәм Миңнеханов ант китергәннән соң Татарстан Президенты вазыйфаларын үтәүгә кереште[15][16].

Канунбирү хакимияте[үзгәртү]

Татарстан Республикасы Дәүләт Советы — Татарстан парламенты, дәүләт хакимиятенең иң югары вәкилле, канунбирү һәм тикшерүче органы. 100 кәнәфидән тора.

2004 елның 26 мартыннан бу вазифаны Фәрит Мөхәммәтшин үтә.

Башкаручы хакимият[үзгәртү]

Министрлар Кабинеты — югары башкарма органы, премьер-министр тарафыннан идарә ителә. 2010 елның 22 апреленнән бу вазифасын Илдар Халиков үтә.

Галерея[үзгәртү]

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. http://newtatarstan.narod.ru/geography.html
  2. http://www.vsegei.ru/ru/info/gisatlas/pfo/tatarstan/14-15_uvogrpip_tat.xls
  3. http://tatarile.org/tt/node/71
  4. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  5. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  6. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  7. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  8. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  9. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  10. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  11. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  12. 1926 елгы җанисәбендә аерым халык буларак саналган
  13. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  14. Татарстан Республикасы Конституциясе
  15. http://tat.tatar-inform.ru/news/2010/03/25/54637/
  16. http://www.azatliq.org/archive/news/20100325/570/570.html?id=1993336

Сылтамалар[үзгәртү]

Commons-logo.svg
Викиҗыентыкта әлеге темага бәйле медиа бар: