Владимир Ленин

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Владимир Ленин
Lenin.jpg
1920 елда
Тулы исем:

Владимир Илья улы Ленин

Һөнәре:

юрист, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе

Туу датасы:

22 апрель 1870(1870-04-22)

Туу җире:

Сембер, Русия империясе

Үлем датасы:

21 гыйнвар 1924(1924-01-21) (53 яшь)

Үлем җире:

Мәскәү өлкәсе, РСФСР

Култамгасы:

Unterschrift Lenins.svg

Владимир Ленин Викиҗыентыкта
Wikisource-logo.svg Әсәрләр Викитекада

Владимир Илья улы Ленин (чын фамилиясе Ульянов; рус. Влади́мир Ильи́ч Ле́нин) — Русия империясе һәм СССР сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, инкыйлабчы, большевиклар фиркасен нигезләүче. 1917 елның Бөек Октябрь инкыйлабын оештыручылардан берсе. Фәлсәфәче, марксист, публицист, Өченче коммунистик интернационалны оештыручы, СССРга нигез салучы. Фәлсәфә һәм икътисад өлкәсенә карый торган фәнни хезмәтләре бар.

В. Ленин җитәкчелегендәге Бөек Октябрь инкыйлабы нәтиҗәсендә:

  • Русия беренче Бөтендөнья сугышыннан чыга (Солых декреты);
  • алпавыт җирләре фәкыйрь крестьяннарга бүлеп бирелә (Җир декреты);
  • зур ширкәтләр милләтләштерелә;
  • дин дәүләттән аерыла;
  • ил патша хакимияте бурычларын түләүдән баш тарта;
  • милләтләрнең үзбилгеләнү сәясәте үткәрелә башлый (Польша, Балтыйк илләре, Финляндия, Молдавия, Төркия, Кытайның Манчҗуриясе, Монгол иле, ТАССР һ.б.);
  • сәнәгый электрлаштыру эшләре тормышка ашырыла (ГОЭЛРО планы);
  • дөнья тарихында иң зур күләмле Наданлыкны бетерү сәясәте үткәрелә;
  • бөтен милләтләрнең хокуклары тигез дип игълан ителә;
  • дөнья тарихында беренче тапкыр хатын-кызларга сайлау хокукы бирелә;
  • В. Ленин башлаган Яңа Икътисади Сәясәте вакытында икътисадый үсеш кайбер елларда 30 процентка җитә;

Тәрҗемәи хәле[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Атасы — күренекле мәгърифәтче Илья Ульянов, Сембер губернасы дәүләт мәктәпләре буенча баш инспектор. Улы Сембер гимназиясендә укый.

1887 елда Казан университетының юридик факультетына укырга керә. Биредә үзенең революцион эшчәнлеген башлый. Шул ук елны студентлар арасында фетнәдә катнашканлыктан, университеттан куыла. Мәхкәмә аны хөкем итеп Казан өязендәге Апакай авылына «сөрген»гә җибәрә.

Володя Ульянов — студент (1887)

1888 елда аңа Казанга кайтырга рөхсәт ителә. 1888-89 елларда Федосеев түгәрәкләре эшендә катнаша. Биредә Маркс, Энгельс, Плеханов әсәрләрен өйрәнә башлый.

1891 елда Петербург университетының Юридик Факультетында экстерн рәвешендә имтихан тапшыра, 1891-1896 елларда Самар белән Санкт-Петербург шәһәрләрендә мәхкәмәдәге присяжный вәкил ярдәмчесе вазыйфасын башкара.

1895 елда Петербургта Эшчеләр сыйныфын азат итү өчен көрәш берлеген (рус. Союз борьбы за освобождение рабочего класса) оештыруда катнаша.

1897 елда Енисей губернасына 3 еллык сөргенгә җибәрелә. Шушенское авылында яши.

1900 елдан эмиграциядә; Г. В. Плеханов һ.б. белән берлектә «Искра» гәзитен нәшер итә. РСДРПның II корылтаеннан башлап (1903), Ленин большевиклар фиркасен җитәкли. Эмиграциядә чакта яшерен фиркане саклап калу һәм ныгыту белән шөгыльләнә.

1912 елның 5 маенда Петербургта большевикларның хакимиятләр рөхсәте белән чыккан «Правда» гәзите чыга. Ленин гәзитнең мөхәррияте белән канәгать булмый (мөхәррире И. Сталин була). Ленин көн саен диярлек төрле киңәшләр, күрсәтмәләр, хаталар төзәтеп хатлар җибәрә. Ике ел эчендә аның авторлыгында 270 мәкалә чыга.

1917 елгы Февраль Инкыйлабыннан соң Петроградка кайта, Октябрь Кораллы инкыйлабына җитәкчелек итә. Советларның II Бөтенрусия корылтаенда (1917, октябрь) ХКС рәисе итеп сайлана. Бер үк вакытта 1918 елдан соң Эшче-Игенче Саклау Шурасы (1919 елдан Хезмәт һәм Саклау Шурасы (Советы) рәисе; БҮБК һәм СССР ҮБК әгъзасы.

1922 елның декабреннән, авыруы кәчәеп китү сәбәпле, сәяси эшчәнлектән беркадәр читләшә. Ленин вафатыннан соң СССРда Ленин тәгълиматы Сталин аңлатмасында канунлаштырыла.

1922 елның 24 декабрендә һәм яңа елның 4 гыйнварда ул Х ВКП(б) Корылтаена хат яза. Аңарда ул фирка белән итүгә дәгъва иткән һәм үзенә алмашка киләчәк большевик сәясәтчеләргә тәнкыйди сыйфатлама бирә. Соңыннан бу хат «Ленин васыяте» исемен алган.

Иосиф Сталинны ул гомумән югары урыннарга куярга кушмаган. Ул аны кабаланучан һәм үз әйләнә-тирәсе белән туктаусыз идарә итәргә мавыгучы бер бюрократ итеп сурәтли. Сталин алга сөргән Татарстан АССР шикелле милли автономияләрнең Советлар Берлегенә РСФСР «арадашчылыгы» белән керүен ул тулысынча хаксызга чыгара. Ленин бу башлангычны Сталинның «милли большевик»ларга (республикалардагы коммунистларга) карата җыелган ачуы һәм үч алу нияте белән аңлата.[1]

Ләкин, XI Корылтай (апрель, 1923) Ленинның сүзен аяк астына салып, ВКП(б) беренче секретаре, димәк, ил җитәкчесе итеп Сталинны сайлый.

1924 елның 21 гыйнварында көчле авырудан үлә. Кызыл мәйдандагы Ленин төрбәсендә күмелгән.

Unterschrift Lenins.svg

Ульянов-Ленин вә Татарстан Автономиясе[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

ТАССРны оештыруда хәлиткеч роль уйный: [оештыру турындагы декрет|Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасын төзү турындагы декретка] кул куя (1920, 27 май).

Төп хезмәтләре[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  • Ни нәрсә ул "халык дуслары" һәм алар социал-демократларга каршы ничек сугыша? (Что такое "друзья народа" и как они воюют против социал-демократов?), 1894),
  • Русиядә капитализм үсеше (Развитие капитализма в России, 1899),
  • «Нишләргә?» (Что делать?), 1902) һ.б.

Күптомлы сайланма әсәрләре (1-45 томнар, 1954-1973) Татарстан китап нәшриятында татар телендә нәшер ителә.

Истәлек[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Ленин хөрмәтенә меңнәрчә торак пунктлар (мәсәлән, Ленинград, Ульяновск, Лениногорск), урамнар (мәсәлән, Казанның Вахитов районында Ленин һәм Ульянов-Ленин урамнары) һәм бер астероид аталган.

Шулай ук карагыз[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Калып:Link FA

Калып:Link FA Калып:Link FA Калып:Link FA