Владимир Ленин

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Владимир Ленин

1920 елда
Тулы исеме Владимир Илья улы Ленин
Һөнәре юрист, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе
Туу датасы 22 апрель 1870(1870-04-22)
Туу җире Сембер, Русия империясе
Үлем датасы 21 гыйнвар 1924(1924-01-21) (53 яшь)
Үлем җире Мәскәү өлкәсе, РСФСР

Владимир Илья улы Ленин (чын фамилиясе Ульянов; рус. Влади́мир Ильи́ч Ле́нин) — Русия империясе һәм СССР сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, инкыйлабчы, большевиклар фиркасен нигезләүчесе. 1917 елның Бөек Октябрь инкыйлабын оештыручылардан берсе. Фәлсәфәче, марксист, публицист, Өченче коммунистик интернационалны оештыручы, СССР нигезләүчесе. Фәлсәфә һәм икътисад өлкәсенә карый торган фәнни хезмәтләре бар.

В. Ленин җитәкчелегендә Бөек Октябрь инкыйлабы нәтиҗәсендә:

  • Русия беренче Бөтендөнья сугышыннан чыккан (Солых декреты),
  • алпавыт җирләре фәкыйрь крестьяннарга бирелгән (Җир декреты),
  • зур ширкәтләр милләтләштерелгән,
  • Чиркәү Дәүләттән аерылган,
  • патшаның бурычларыннан баш тарту булган,
  • милләтнең үзбилгеләнү сәясәте үткәрелә башлаган (Польша, Балтыйк илләре, Финляндия, Молдавия, Төркия, Кытайның Манчҗуриясе, Монгол иле, ТАССР һ.б.),
  • электрификацияләү сәнәгать эшләрен тормышка ашырган (ГОЭЛРО),
  • дөнья тарихында иң зур Наданлыкны бетерү сәясәте үткәрелгән,
  • һәммә милләтләр хокукларында тигезләнгән,
  • беренче тапкыр Дөнья тарихында хатын-кызларына сайлау хокукы бирелгән,
  • В. Ленин башлаган Яңа Икътисади Сәясәте вакытында икътисади үсеш кайбер елларда 30%кә ирешкән.

Тәрҗемәи хәле[үзгәртү]

Атасы — күренекле мәгърифәтче Илья Ульянов Сембер губернасы дәүләт мәктәпләре буенча баш инспектор. Улы Сембернең гимназиясендә укый. 1887 елны Казан университетының юридик факультетына укырга керә.

Биредә үзенең революцион эшен башлый. Шул ук елны студентлар арасында фетнәдә катнашканлыктан, университеттан куыла. Мәхкәмә аны хөкем итеп Казан өязендәге Апакай авылына «сөрген»гә җибәрә.

Володя Ульянов — студент (1887)

1888 елда аңа Казанга кайтырга рөхсәт ителә. 1888-89 елларда Федосеев түгәрәкләре эшендә катнаша. Биредә Маркс, Энгельс, Плеханов әсәрләрен өйрәнә башлый.

1891 елда Петербург университетының Юридик Факультетында экстерн рәвешендә имтихан тапшыра, 1891-1896 елларда Самар белән Санкт-Петербург шәһәрләрендә мәхкәмәдәге антлы вәкил ярдәмчесе вазыйфасын башкара.

1895 елда Петербургта Эшчеләр сыйныфын азат итү өчен көрәш берлеген (рус. Союз борьбы за освобождение рабочего класса) оештыруда катнаша.

1897 Енисей губернасына 3 елга сөргенгә җибәрелә. Шушенское авылында яши.

1900 елдан эмиграциядә; Г. В. Плеханов һ.б. белән берлектә «Искра» гәзитен нәшер итә. РСДРПның II корылтаеннан башлап (1903) Ленин большевиклар фиркасен җитәкли. Эмиграциядә чакта яшерен фиркане саклап калу һәм ныгыту белән шөгыльләнә.

1912 елның 5 маенда Петербургта большевикларның хакимиятләр рөхсәте белән чыккан «Правда» гәзите чыга. Ленин гәзитнең мөхәррияте белән канәгать булмый (мөхәррире И. Сталин була). Ленин көн саен диярлек киңәшләрен, күрсәтмәләрен, хаталар төзәтеп хатлар җибәрә. Ике ел эчендә аның авторлыгында 270 мәкалә чыга.

1917 елгы Февраль Инкыйлабыннан соң Петроградка кайта, Октябрь Кораллы Баш Күтәрелешенә җитәкчелек итә. Советларның II Бөтенрәсәй корылтаенда (1917, Октябрь) ХКС рәисе итеп сайлана. Бер үк вакытта 1918 елдан соң Эшче-Игенче Саклау Шурасы (1919 елдан Хезмәт һәм Саклау Шурасы (Советы) рәисе; БҮБК һәм СССР ҮБК әгъзасы.

1922 елның Декабреннән, авыруы кәчәеп китү сәбәпле, сәяси эшчәнлектән беркадәр читләшә. Ленин вафатыннан соң СССРда Ленин тәгълимәтен Сталин аңлатмасындагы аңлату канунлаштырыла.

1922 елның 24 декабрендә һәм яңа елда 4 гыйнварда ул Х ВКП(б) Корылтаена хат яза. Хатта ул фирка белән итәргә дәгъва иткән, димәк аңарга алмаш киләчәк большевик сәясәтчеләргә тәнкыйди сыйфатлама бирә. Соңыннан бу хат «Ленин васыяте» исемен алган.

Иосиф Сталинны ул гомумән югары урыннарга куярга кушмаган. Ул аны кабаланучан һәм әйләнә-тирәсен туктаусыз идарә итәргә мавыгучы бер бюрократ итеп сурәтли. Сталин алга сөргән Татарстан АССР шикелле милли автономияләрнең Советлар Берлегенә РСФСР «арадашчылыгы» белән керүен ул тулысынча хаксызга чыгара. Ленин бу башлангычны Сталинның «милли большевик»ларга (республикалардагы коммунистлар) карата җыелган ачуы белән, үч алу нияте белән аңлата.[1]

Ләкин, XI Корылтай (апрель, 1923) Ленинның сүзен аяк астына салып, ВКП(б) беренче секретаре, димәк ил җитәкчесе итеп Сталинны сайлый.

1924 елның 21 гыйнварында авыр авыртудан үлгән, Ленин төрбәсендә күмелгән.

Unterschrift Lenins.svg

Ульянов-Ленин вә Татарстан Автономиясе[үзгәртү]

ТАССРны оештыруда хәлиткеч роль уйный: Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасын төзү турындагы дикреткә кул куя (1920, 27 май).

Төп хезмәтләре[үзгәртү]

  • Ни нәрсә ул "халык дуслары" һәм алар социал-демократларга каршы ничек сугышалар? (Что такое "друзья народа" и как они воюют против социал-демократов?), 1894),
  • Рәсәйдә капитализм үсеше (Развитие капитализма в России, 1899),
  • «Нишләргә?» (Что делать?), 1902) һ.б.

Күптомлы сайланма әсәрләре (1-45 томнар, 1954-1973) Татарстан китап нәшриятында татар телендә нәшер ителә.

Истәлек[үзгәртү]

Ленин хөрмәтенә меңнәрчә торак пунктлар (мәсәлән, Ленинград, Ульяновск, Лениногорск), урамнар (мәсәлән, Казанның Вахитов районында Ленин һәм Ульянов-Ленин урамнары) һәм бер астероид аталган.

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү]