Әлмәт районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Әлмәт районы
рус. Альметьевский район
Герб
Flag of Almetyevsky rayon (Tatarstan).png
Байрак
Flag of Almetyevsky rayon (Tatarstan).png
Ил

Русия

Статус

Район

Җөмһүрият

Татарстан

Административ үзәк

Әлмәт

Нигезләү датасы

10 август 1930

Район башлыгы

Салихов Мәҗит Хәҗип улы[1]

Халык саны (2010)

51 100 кеше
(1,3 %)

Мәйдан

2500.2 км²
(3.7 %)

Әлмәт районы харитада

Сәгать поясы

MSK (UTC+3)

Автомобиль номерлар коды

16, 116

http://almetyevsk.tatar.ru/
Commons-logo.svg Әлмәт районы Викиҗыентыкта

Әлмәт районыТатарстан Республикасында урнашкан район. 1930 елда төзелә. Татарстанның көньяк-көнчыгышында урнашкан. Үзәге - Әлмәт шәһәре.

Табигать[үзгәртү]

Нефть чыгару Әлмәт төбәгенең табигатенә нык тәэсир итте. Урман-сулар, чишмә-инешләр пычранды. Шунысы сөенечле: соңгы елларда нефтьчеләр чишмә-кизләүләрне чистарталар, чишмә йортлары төзиләр, экологиягә зур әһәмият бирәләр. Бу куанычлы күренеш, әлбәттә. Шулай да елга-инешләргә, чишмә-кизләүләргә һәм, гомумән, табигать чисталыгына игътибарны арттырырга кирәк әле.

Халык[үзгәртү]

1959[2] 1970[3] 1979[4] 1989[5] 2002[6] 2010[7]
58 542 81 976 49 722 33 988 40 624 51 100

Милли состав[үзгәртү]

Милләт 1970[8] 1979[8] 1989[8] 2002[9] 2010[10]
татарлар 51,4% 53,6% 54,6% 56,0% 55,2%
руслар 37,5% 34,6% 33,3% 30,8% 37,1%
чуашлар  ?%  ?% 7,6% 6,8% 2,8%
мордва  ?%  ?% 3,2% 2,3% 1,4%

Күренекле кешеләр[үзгәртү]

Әлмәт ягы — республикабызга олы шәхесләр: җитәкчеләр, әдипләр, фән эшлеклеләре һ. б. зыялылар биргән төбәк.

1755 - 1756 елларда баш күтәрү җитәкчесе Батырша (Габдулла Туктаргали улы Алиев) (1710-1762) һәм имам - мөдәррис, хаттат, мәдрәсә өчен дәреслекләр авторы, шагыйрь Габдрахман Тайсугани (Габдрахман Туймөхәммәт улы Бикчурин) (1691-1764) Тайсуган авылы мәдрәсәсендә укыганнар һәм укытканнар[11][12].

Әлмәт авылында мәшһүр тюрколог, монгол телләре белгече, профессор Әхмәт Рәшит улы Яруллин (19122003) туып үсә. 1929 елда ул Төркиягә китә һәм шунда укып белем ала, профессор дәрәҗәсенә ирешә. Төркиядә ул Әхмәт Тимер исеме белән таныла.

Әлмәт авылында балалар язучысы Үзбәк Газиз улы Саттаров (19221982), Татарстанның халык артисты Ирек Вәли улы Баһманов (1932) һәм дәүләт эшлеклесе, сәясәт фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Дәүләт Советы рәисе Фәрит Хәйрулла улы Мөхәммәтшин (1947) туып үскән.

Оренбург төбәге сәүдәгәрләре һәм алтын приискалары хуҗалары, җәмәгать эшлеклеләре Рәмиевләрнең (шагыйрь Дәрдемәнд, 18591921) язмышы Әлмәт районының Тайсуган авылы белән бәйләнешле. Аларның шәҗәрәләре Казан ханлыгы чоры морзаларына барып тоташа. Бабалары Сәлим Ахун белән Исмәгыйль сәүдәгәр XVIII йөздә Зәй буендагы Тайсуган авылыннан Оренбург губернасы Эстәрлетамак өязенә күчәләр.

Әлмәт районының Кичүчат авылында мәгърифәтче, галим, тарихчы, фән белгече һәм җәмәгать эшлеклесе Ризаэтдин Фәхретдин (18591936) туып үсә. Миңнебай авылында язучы, нәшир, җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе Фатих Кәрими (1870— 1937) дөньяга килә. Габдрахман авылында «Татнефть» акционерлар җәмгыятенең генераль директоры Шәфәгать Фәхраз улы Тәхәветдинов (1946) туып үсә.

Иске Баграж авылында Ләбиб Гыйльман улы Гыйльми (1906—1947), генерал-полковник, Төрекмәнстан Генераль штабы башлыгы, Төрекмәнстан Республикасы Герое Нәҗип Әбделкәрам улы Нәҗипов (1955), Кама Исмәгыйль авылында Татарстанның халык язучысы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Хисам Нуретдин улы Камалов (1926), Миңнебайда Шамил Мотыйгулла улы Бикчурин (1928—1991), Яңа Кәшердә шагыйрә Энҗе Һилалетдин кызы Мөэминова (1924), Түбән Абдулда галим, язучы, Татарстанның фән өлкәсендә Дәүләт бүләге лауреаты Миңнәхмәт Җәмил улы Сәхапов (1957) туган.

Чыганаклар[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]