Татар теле

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Татар теле
Үзисем:

Татар теле

Илләр:

Русия, Үзбәкстан, Казакъстан, Кыргызстан, Төрекмәнстан, Төркия, Азәрбайҗан, Таҗикстан, Финляндия, Румыния, Кытай, Австралия һәм башкалар.

Төбәкләр:

Татарстан, Башкортстан, Чиләбе өлкәсе һ.б.

Рәсми халәт:

Татарстан

Күзәтүдә тора:

Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты

Сөйләшүчеләр саны:

6 496 600[1]

Дәрәҗә:

95

Классификация
Категория:

???

Алтай телләре

Төрки телләр
Язу:

кирилл әлифбасы (Татар әлифбасы)

Тел кодлары
ISO 639-1:

tt

ISO 639-2:

tat

ISO 639-3:

tat

Татар телетатарларның милли теле, Татарстанның дәүләт теле, Русиядә таралу буенча икенче тел. Төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә. ЮНЕСКО игълан иткән 14 тел исемлегенә керә.

Лексика ягыннан татар теленә иң якын тел — башкорт теле, аннары ногай, каракалпак, казакъ, балкар, үзбәк, уйгур һәм комык телләре бара.

Таралу[үзгәртү]

Татар теле Татарстан Республикасында, шулай ук Башкортстан, Мари Ил, Удмуртия, Мордовия республикаларында, Төмән, Сембер һәм Сарытау өлкәләрендә киң таралган. Русиянең барлык төбәкләрендә татарлар яши, шуңа күрә барлык төбәктә дә татарча сөйләшүче бар. Татар телендә Русиядә 5,3 млн. якын кеше сөйләшә (2002 елның халык исәбе). Татар теле шулай ук башкортлар (524 399 мең кеше),руслар (136617 кеше), марилар(42892 кеше), удмуртлар(26242 кеше) һәм чуашлар(68624 кеше) арасында таралган. 2002 елның халык исәбенә күрә Русия татарларының 81%ы татар телен белә(5554601 кешедән 4488330 кеше) (2002 елның халык исәбе).

Дөньяда татарча белгәннәрнең саны мәгълүм түгел. Бу сан якынча 6 миллионнан 8 миллионга кадәр. Татар теле Үзбәкстан, Казакъстан, Азәрбайҗан, Кыргызстан, Таҗикстан һәм Төрекмәнстан илләрендә таралган. Татарча сөйләшкәннәр хәтта Австралиядә дә бар.

Диалектлар[үзгәртү]

Телнең билгеле бер төбәктә генә таралган төрен диалект, җирле сөйләш дип атыйлар. Шул төбәккә генә хас, гомумхалык теленә кермәгән сүзләрне диалекталь лексикага кертеп карыйлар. Диалекталь сүзләр территориаль яктан чикләнгән булалар.

Татар теле өч диалект берәмлегенә бүленә:

1) урта диалект;

2) көнбатыш диалект (мишәр);

3) көнчыгыш диалект (Себер татарлары теле).

Диалектларның төп үзенчәлекләрен фонетик төзелеш, морфологик формалар, синтаксик алымнар һәм лексик материаллар буенча ачыкларга мөмкин.

Диалектлар сөйләшләргә бүленә. Урта диалект, мәсәлән, 12 сөйләштән тора.

Әдәби телнең нигезе итеп урта диалект алынган. Әдәби тел диалектларга зур йогынты ясарга мөмкин (радио, телевидение, матбугат, мәгариф системасы һ.б.аркылы).

Урта диалектның кайбер лингвистик үзенчәлекләре[үзгәртү]

1) җ-ләштерү: җул, җегет.

2) [к], [г] авазларының калын әйтелеше: къарга (qarğa), къамыш (qamış);

3) [а] авазының о-лаштырылуы: ба°ла°лар.

4) ф//п күчеше: Патыйма;

5) х//к күчеше: катын;

6) III зат тартым формасының кабатлануы: ансысы;

7) инфинитив формасы —мага, —малы: бармалы.


Көнбатыш диалектның кайбер лингвистик үзенчәлекләре[үзгәртү]

1) й-ләштерү: Йамали, йаңы;

2) [а] авазының ачык итеп әйтелүе: бала;

3) ирен-ирен [о], [ө], [у], [ү] иренләштермәү: кен, беген, тен, кыяш;

4) дифтонгларны монофтонглаштыру: сүләү, әдә, ү, бәрәм;

5) [қ] /q/, [ғ] /ğ/ авазларының [к], [г] булып әйтелүе яисә төшеп калуы: кар, афу.

Көнчыгыш диалектның кайбер үзенчәлекләре[үзгәртү]

1) ц-лаштыру: пыцак, бырцак;

2) [б], [д], [з] тартык авазларының саңгырау парларына алмашынуы: Пыел урашай полса ярар иде.

Формалашу тарихы[үзгәртү]

Татар теле Идел буе һәм Урал алды районнарында башка туган һәм шулай ук туган булмаган телләр нигезендә формалашты. Татар теленә мари, мордва, удмурт, гарәб, фарсы, рус телләре йогынтысы аеруча зур булды.

Сакланып калган әдәби мирасның иң борынгысы – XIII гасырда Bolgar tamgase.jpg Идел буе Болгары шагыйре Кол Гали язган «Кыйссаи Йосыф» поэмасы. Поэма язылган тел үзендә болгар һәм кыпчак телләре элементларын берләштерә. Flag of the Mongol Empire 2.svg Монгол империясе һәм Golden Horde flag 1339.svg Алтын Урда чорында рәсми тел буларак Идел буе төркиләренең кыпчак теле кулланыла. Flag of the Kazan Khanate.svg Казан ханлыгы чорында искетатар теле формалаша, бу телгә гарәб һәм фарсы телләреннән алынмалар хас була.

Рәсми статус[үзгәртү]

Казан метрополитенында ике дәүләт телендәге язу

Татарстанда татар теле, рус теле белән беррәттән, дәүләт теле булып санала. Татар телендә рәсми буларак кирилл әлифбасы кулланыла. Кайбер татарлар, күбесенчә чит илләрдә, латин һәм гарәп әлифбасын да куллана.

Татарстанда татар мәктәпләре күп. Югары уку йортларында татар теле факультетлары бар.

ММЧ[үзгәртү]

Татар телендә төрле массакүләм мәгълүмат чаралары эшли.

Телевидениегә килгәндә, тулысынча татарча тапшыручы телеканаллар-ТНВ-Планета, Мәйдан һ.б бар. Татарстан – Яңа Гасыр телерадиокомпаниясе тапшыруларының 50%-ы татар телендә бара. Татарстан телерадиокомпаниясе атнасына берничә татарча тапшыру тәкъдим итә. KZN телеканалында татарча барган Адымнар тапшыруы чыга.

Татар телендә шактый радиолар эшли. Мәгълүмати радиолар: Азатлык радиосы һәм «Татарстан радиосы». Татар радиосы, Болгар радиосы (элекке Яңа гасыр радиосы), Курай, Күңел, Qazan һәм башка радиостанцияләр нигездә күңел ачуга корылган. Моннан тыш дистәләрчә район радиолары, интернет радиолары бар.

1990 еллардан бирле татар матбугаты да шактый баеды. Татар телендә йөзләрчә газета-журналлар чыга. Аларның арасында дәүләт басмалары да(«Ватаным Татарстан», «Шәһри Казан», «Казан утлары»), шәхси басмалар да бар («Безнең гәҗит», «Ирек мәйданы», «Акчарлак»).

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Ethnologue report (ингл.)

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]