Tatar tele

Wikipedia проектыннан

Tatar tele (Tatarça) dip Tөrki teleneŋ İdel-Uralda tөp sөyləmen atıylar.

Tatar tele (Tatarça)
İllärdä: {{{illär}}}
Töbäklär: Urta Aziya, Kөnçığış Awrupa
Tulayım söyläşä: {{{söyläşüçe}}}
Däräcä: {{{däräcä}}}
Tel ğäiläse: {{{ğäilä}}}
Räsmi xälät
Räsmi tel sanala: {{{räsmi}}}
Küzätüdä tora: {{{idärä}}}
Tel kodları
ISO 639-1 tt
ISO 639-2 tat
SIL TTR

Эчтәлек

[үзгәртү] Qullanılışı

Tatarça Tatarstanda rəsmi tel bulıp sanala. Tөrki teleneŋ Qawqazda qullanıla torğan sөyləme də tatarçağa bik yaqın, ul anda Qumıqça dip atala.

Tatar tele xalıqara qullanuda yөri torğan tel. Tatar telendə Tatarlar ğına tügel, İdel-Uralnıŋ başqa xalıqları da sөyləşə, alar arasında: Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş, Qazaq, Əzəri w.b. xalıqlar wəkilləre. Urıslar arasında da Tatarça sөyləşüçelər bar.

[үзгәртү] Tөp cirle sөyləmnər

Tatar teleneŋ şaqtıy küp sөyləşü tөrləre bar: Qırımça, Başqortça, Seberçə wə başqalar. Bügenge fənni büleneş buyınça Başqortça wə Qırımça sөyləmnəre ayrım tellər dip sanala. Qazandağı sөyləşü ədəbi bulıp sanala.

[үзгәртү] Əlifba

Bügenge “Yaŋalif” dip yөrtelə torğan Tatar əlifbası 25 tartıqtan wə 10 suzıqtan tora.

[үзгәртү] Əlifba tarixı

Başta Tөrki telendə yazu өçen berniçə əlifba qullanılğan, alar arasında Tөrki xalıqlarnıŋ üz “Orxon əlifbası” da bar.

900. yıllarnıŋ başında qullanuğa Ğərəp əlifbasına nigezləngən əlifba kerə. Ozaq waqıtlar Ğərəp yazuı Tatarlar tarafınnan bernindi üzgərtüsez genə qullanılıp kilə. Farsılar, üz telləreneŋ ixtıyaclarınnan çığıp, Ğərəp əlifbasına dürt xəref өstilər (p, ç, j, g). Əkrenləp bu xəreflərne Urta Aziya Tөrkiləre də üzləşterə, soŋraq alarnı Tatarlar da qabul itələr. Əlifbalar tarixında ul «İske imlâ» yə isə «İske əlif» iseme belən yөrtelə. Ləkin ul əle Tatar telenə, anıŋ qanunnarına tulısınça cawap birə torğan əlifba bulmıy. Məsələn, Tatar telendəge «g» İske imlâ əlifbasında Ğərəp teleneŋ «k», Tatarnıŋ «ç» Ğərəpneŋ «c», wə «p» urınında «b», «ŋ» Ğərəpneŋ iske “nk” xərefləre arqılı belderelgən. Borınğı Tatar qulyazmalarında başqa xəreflər yərdəmendə belderü oçraqları da bar.

19. yөzneŋ axırlarında Ğərəp yazuın Tatar teleneŋ tulıraq yaraqlaştıru kirəklege turında xərəkət başlana. Anı berençelərdən bulıp Qayum Nasıyri (1825-1902) kütərep çığa. Bu məsələne ul 1885. yılda Qazanda basılıp çıqqan «Ənmüzəc» kitabında şaqtıy kiŋ yaqtırta. Məğrifətçe ğəlim Tatar telendə un suzıq awaz buluın kürsətə, alarnı belderü өçen Tatar əlifbasında өstəmə xəreflər kirəklegen əytep, ul xəreflərne təqdim itə. Ləkin tөrle səbəplər arqasında ul üzeneŋ bu təqdimnəren ğəməlgə aşıra almıy qala.

Tatar imlasın qəmilləşterügə zur өleş kertkən ğəlimnər arasında Əxməthadi Maqsudiğa (1864-1941) ayırım tuqtalıp ütərgə bula. Əxməthadi Maqsudinıŋ 1892. yılda berençe tapqır dөnya kürgən «Mөğəllime əwwəl» isemle əlifbası ayıruça zur uŋış qazana. Kitapnıŋ utızdan artıq basması bar, ğөmümi bastıru 1,200,000 danədən artıp kitə. Ə.Maqsudínıŋ bu əlifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbəklər, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları wə başqa Tөrki xalıqlar da uqu-yazu nigezləren üzləştergənnər.

Əxməthadi Maqsudi imla məs'ələləren tere təlqinçe bula, üzeneŋ «Yoldız» gəcite bitlərendə imla məs'ələləren yaqtırtqan məqələlərgə zur urın birə, “‘imlada işetelgənçə yazu tiyeşle’ digən məşhür qağidənı Tatar dөnyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” (Ğ.İbrahimnıŋ bəyələməse). Əxməthadi Maqsudi Ğərəp yazuındağı өç suzıq awaz xəreflərenə tağın ikene (qısqa waw həm hai rəsmiə) өsti həm dəreslekləre, kitapları aşa şunı ğəməlgə kertep cibərə.

20. yөzneŋ berençe yıllarında Ğərəp yazuı nigezendəge başqa Tatarça əlifbalar da məydanğa kilə. Uqu өçen dəresleklər, süzleklər basılıp çığa. Ğərəp yazulı bu Tatarça əlifbalarnıŋ, dəresleklərneŋ barısın da mөkəmməl dip əytep bulmıy, əlbəttə, ləkin alar arasında uŋışlı ğına tөzelgənnəre də bar. Şundıylardan X.Zəbirineŋ «Rəsemle əlifba» (Qazan, 1910), Ğ.Nuğaybəkneŋ «Başlanğıç» wə «Xөsne xat» (1911, 1912), Ğ.Əxmərneŋ «Xөsne xat» (Qazan, 1911), Ğ.Alparnıŋ «Xəref wə imlamız» (Qazan, 1912) həm «Tatar əlifbası» (Qazan, 1913), N.Dumawinıŋ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa өyrətə torğan” «Mөğəllim» (Qazan, 1913), X.Ğəlineŋ «Dөres yazu» (Qazan, 1913), Ğ.İbrahimnıŋ «Tatar sarıfı» həm «Tatar imlası» (Qazan, 1911, 1914) isemle kitapların kürsətergə bulır ide.

Bu yıllarda Ğərəp yazuın tөzrklənderü, Tatar telenə yaqınaytu yünələşendə başqa omtılışlar da bula, xətta ayırım proyektlar da təqdim itelə, alar da ul çorda ğəməlgə aşa almıy qalalar.

[үзгәртү] Soŋğı tarix

Latin xərefləre 13.—14. yөzdən uq sirək qullanuda yөri başlıy. Yazu-əlifbanı üzgərtü xərəkəte 19. yөzneŋ axırında başlana. 1926. yılnıŋ Febrəlendə Baquda Tөrki xalıqlarnıŋ Berençe Qorıltayı açıla. Şul uq 1926. yılnıŋ Əprilendə Qazanda “Yaŋa Tatar əlifbası” cəmğiyəte oyışa.

1927. yılnıŋ 3. İyülendə Tatarstan xөküməteneŋ maxsus qararı belən Jaŋalif - Tatar teleneŋ rəsmi əlifbası itep raslana, anı ğəməlgə kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelə. “Jaŋalif” 1940. yılnıŋ Ğıynwarına qədər qullanılıp kilə. Jaŋalif 25 tartıqtan wə 9 suzıqtan tora ide.

1926. yıldan 1939. yılğa tikle arada, yəğni 12-13 yıl eçendə nəşriətlərdən 7 meŋ tirəse kitap tөre çığa.

Tatar yazuı 1938 ençe yılda kirillitsaga küçerelə həm əlegəçə ul yazu rəsmi qullanılışta saqlana.

1999. yıldan birle Latínəlifkə nigezendə tөzelgən Yaŋalifkə qaytu bara wə qabul itelgən qanun buyınça bu küçü 2011. yılğa tikle təmamlanırğa tiyeş.


[үзгәртү] Monı da qara

[үзгәртү] Pərəwezdə

Rəsem:min tatarca soyleshem.bmp 'Qalın mäten'

Чыганагы — "http://tt.wikipedia.org/wiki/Tatar_tele"