Мари Ил
| Русия Федерациясе субъекты | |||||
| Мари Ил Республикасы / Чирмешистан Республика Марий Эл Марий Эл Республик Мары Эл Республик |
|||||
|
|||||
|
|
|||||
| Йошкар-Ола | |||||
| 72-нче | |||||
|
- Барлыгы |
23 375 км² [1] |
||||
|
Халык саны |
|||||
|
- Барлыгы |
696 357 кеше (2010) 29,6 кеше/км² |
||||
|
ТРП |
|||||
|
- Барлык, агымдагы бәядә |
82,4 млрд. сум [2] (2010) 96,1 мең сум |
||||
| Идел буе | |||||
| Идел-Нократ | |||||
| рус теле, болын мари, таулы мари | |||||
|
Республика башлыгы |
Леонид Маркелов | ||||
|
Хөкүмәт рәисе |
Леонид Маркелов | ||||
|
Дәүләт Собраниесы рәисе |
Юрий Минаков | ||||
| Мари Ил Республикасы гимны |
|||||
| 12 | |||||
| MSK (UTC+4) | |||||
Мари И́л Республикасы́ (рус. Республика Марий Эл, чирм. Марий Эл Республик, таулы чирм. Мары Эл Республик), Мари иле, Мари́й Эл (чир. Марий Эл) — Русия Федерациясе эчендә республика (дәүләт), Русия Федерациясенеӊ субъекты. Идел буе федераль округына керә.
Башкаласы — Йошкар-Ола шәһәре.
Эчтәлек |
География [үзгәртү]
Чиктәшлек [үзгәртү]
| Як | Русия субъекты |
|---|---|
| Төньяк Көнчыгыш |
Киров өлкәсе |
| Көньяк | Чуашия |
| Көньяк-көнчыгыш | Татарстан |
| Көнбатыш | Түбән Новгород өлкәсе |
Мари Ил Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең көнчыгышта, Иделнең урта агымында урнаша.
Сул як ярының көнбатыш өлешне сазлы Мари түбәнлеге биләп тора. Республиканың көнбатышта Иделгә Ветлуга кушыла. Түбәнлек буенча көнчыгышрак, Иделгә Вятские увалы калкулыкта башланып китүче елгалар (Олы Какшан, Кече Какшан, Рутка) кушылалар.
Республиканың көнчыгышны Вятские Увалы калкулыгы биләп тора. Монда Немда, Уржумка, Илләт елгалар агалар.
Республиканың 14 районнардан Иделнең уң ягында Таулы Мари районы гына урнаша — ул Идел буе калкулыгының төньяк өлешен били. Монда Иделгә Сыры, Сөндер, Юнга елгалары кушылалар.
Республика чикләре эчендә Иделдә Чабаксар һәм Куйбышев сусаклагычлар урнашалар.
Файдалы казылмалар [үзгәртү]
Торф, балчык, төзелеш ташы, известьташы, минераль су чишмәләре, пыяла комы, силикат комы.
Климат [үзгәртү]
Климат — уртача континенталь, озын салкын кыш һәм җылы җәй белән. Җәйнең урта температурасы — +18...+20 °C, июльнең уртасында һава +24...+28 °Cка кадәр җылына. Кышның урта температурасы — -18...-19 °C. Иң салкын ай — гыйнвар.
Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы [үзгәртү]
Мари Ил тайга астындагы зонада урнаша. Туфраклар күбесенчә кәсле-көлсү, сазлы, соры урман. Катнаш урманнары (нарат, ак чыршы, чыршы, каен) территориянең 50 %тан артык өлешне биләп торалар.
Аерым саклау астында табигать территоряләре [үзгәртү]
- «Олы Какшан» тыюлыгы (мәйдан — 21 405 км²)
- «Марий Чодра» милли паркы (мәйдан — 36 600 км²)
- 8 заказник
- 38 регион әһәмиятле табигать памятнигы
- Мари ДТУның ботаника бакчасы
Тарих [үзгәртү]
Моны да карагыз: Казан губернасы, Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы
Чирмешләр (марилар) беренче тапкыр X гасырда хәзәр каһаны Иосифның Кордова халифының сановнигына Хасдай ибн Шафрутка хатында телгә алыналар. Мариларның борынгы буыннары V—VII гасырларда готлар белән, аннан соң хәзәрләр һәм Идел буе Болгары белән үзара бәйләнештә булганнар.
IX гасырда марилар славян кешеләре белән контактка керәләр. Акрынлап, көнбатыш марилары христианлыкны кабул иткәннәр һәм славянлашканнар; христианлыкны кабул итү белән риза булмаганнар көнчыгышка киткәннәр. XIII — XVI гасырларда марилар Алтын Урда һәм Казан ханлыгы составында булганнар.
1551 елда таулы марилар, ә 1552 елда болынлы марилар җирләрне Русия патшалыгы контролена күчереләләр; болынлы марилар Мәскәүгә ясакны түләргә башаганнар. 30-еллы чирмеш сугышлары периоды башлана, ул Козьмодемьянск (1583), Царёвококшайск, Яраң, Царёвосанчурск (1584) шәһәр-крепостьларның төзелү белән тәмамлана.
1775 елда марилар күпләп Пугачёв восстаниены яклыйлар.
XIX гасырда хәзерге Мари Ил җирләре Казан, Вятка һәм Түбән Новгород губернасы составында булганнар.
1920 елда Мари автономияле өлкәсе оештырыла. 1936 елның 5 декабрендә ул Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасына үзгәртеп корыла. 1990 елның 22 октябреннән — Мари Совет Социалистик Республикасы, 1992 елның 9 декабреннән — Мари Ил Республикасы.
Халык [үзгәртү]
Милли состав [үзгәртү]
Йошкар-Ола, Волжск шәһәрләрдә, Йошкар-Оланың әйләнә-тирәсендә республиканың көнбатышында руслар күпчелекне тәшкил итәләр. Авыл җирендә марилар күпчелекне тәшкил итәләр, Таулы Мари районында төп халкы — таулы марилар. Звенигово районында берничә чуаш авылы бар.
| Халык | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | |
| марилар | 247,979 | 51.4% | 273,332 | 47.2% | 279,450 | 43.1% | 299,179 | 43.7% | 306,627 | 43.5% | 324,349 | 43.3% | 312,178 | 42.9% | 290,863 | 43.9% |
| руслар | 210,016 | 43.6% | 266,951 | 46.1% | 309,514 | 47.8% | 320,825 | 46.9% | 334,561 | 47.5% | 355,973 | 47.5% | 345,513 | 47.5% | 313,947 | 47.4% |
| татарлар | 20,219 | 4.2% | 27,149 | 4.7% | 38,821 | 6.0% | 40,279 | 5.9% | 40,917 | 5.8% | 43,850 | 5.9% | 43,377 | 6.0% | 38,357 | 5.8% |
| чуашлар | 2,184 | 0.5% | 5,504 | 0.9% | 9,065 | 1.4% | 9,032 | 1.3% | 8,087 | 1.1% | 8,993 | 1.2% | 7,418 | 1.0% | 6,025 | 0.9% |
| башкалар | 1,703 | 0.4% | 6,674 | 1.2% | 10,830 | 1.7% | 15,433 | 2.3% | 14,015 | 2.0% | 16,167 | 2.2% | 19,943 | 2.7% | 13,138 | 2.0% |
| барлык | 482,101 | 100.0% | 579,610 | 100.0% | 647,680 | 100.0% | 684,748 | 100.0% | 704,207 | 100.0% | 749,332 | 100.0% | 728,429 | 100.0% | 696,459 | 100.0% |
Мари Ил татарлары [үзгәртү]
Моны да карагыз: Мари Ил татарлары
Татарлар күпләп Йошкар-Олада, Волжскта, Звенигово, Мари-Төрек, Медведево, Морки районнарда торалар. Бәрәңге районында татарлар 47,6 % өлешне тәшкил итәләр (1989 ел). Республикада 36 татарлар күпчелек тәшкил иткән торак пункты, 19 татар теле укыту белән мәктәп бар.
Торак пунктлар [үзгәртү]
|
|
Урын | Шәһәр | Болын марича исеме | Тау марича исеме | Халык саны |
|
||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Йошкар-Ола | Йошкар-Ола | Йошкар-Ола | 248 688 | ||||||
| 2 | Волжск | Юлсер-Ола | Юлсер-Ола | 55 671 | ||||||
| 3 | Козьмодемьянск | Чыкма | Цикмӓ | 21 262 | ||||||
| 4 | Медведево | Маскасола | Маскасола | 16 840 | ||||||
| 5 | Звенигово | Провой | Провой | 11 945 | ||||||
| 6 | Советский | У Роҥго | У Роҥго | 10 667 | ||||||
| 7 | Морки | Морко | Морко | 9 920 | ||||||
| 8 | Сернур | Шернур | Шернур | 8 683 | ||||||
| 9 | Семёновка | Семонсола | Семонсола | 7 518 | ||||||
| 10 | Красногорский | Лушмара | Лушмара | 6 698 | ||||||
| 11 | Яңа Торъял | У Торъял | У Торйал | 6 633 | ||||||
| 12 | Оршанка | Ӧрша | Ӧрша | 6 590 | ||||||
| 13 | Бәрәңге | Поранча | Поранча | 5 984 | ||||||
| 14 | Куженер | Кужэҥер | Кужэҥер | 5 384 | ||||||
| 15 | Мари-Төрек | Марий Тӱрек | Марий Тӱрек | 5 163 | ||||||
| 16 | Краснооктябрьский | - | - | 4 559 | ||||||
| 17 | Приволжский | - | - | 4 133 | ||||||
| 18 | Килемары | Кӹлемар | Кӹлемар | 4 073 | ||||||
| 19 | Юрино | - | - | 3 465 | ||||||
| 20 | Руэм | ? | ? | 3 319 | ||||||
| [3] | ||||||||||
Административ-территориаль бүленеше [үзгәртү]
| № | Муниципаль берәмлек |
ОКАТО коды |
Халык саны, кеше (1.1.2011)[4] |
Территория, км² |
Административ үзәге |
|---|---|---|---|---|---|
| I | Йошкар-Ола | 88 401 000 | 259 162 | 101,8 | |
| II | Волжск | 88 405 000 | 55 671 | 30,6 | |
| III | Козьмодемьянск | 88 415 000 | 21 262 | 13,0 | |
| 1 | Волжск районы | 88 204 000 | 23 899 | 942,7 | Волжск ш.[5] |
| 2 | Таулы Мари районы | 88 208 000 | 25 671 | 1716,2 | Козьмодемьянск ш.[6] |
| 3 | Звенигово районы | 88 212 000 | 44 876 | 2748,8 | Звенигово ш. |
| 4 | Килемары районы | 88 216 000 | 13 525 | 3254,7 | Килемары штп-ы. |
| 5 | Куженер районы | 88 220 000 | 14 515 | 852,8 | Куженер штп-ы. |
| 6 | Мари-Төрек районы | 88 224 000 | 23 005 | 1513,9 | Мари-Төрек штп-ы. |
| 7 | Медведево районы | 88 228 000 | 67 824 | 2765,8 | Медведево штп-ы. |
| 8 | Морки районы | 88 232 000 | 32 290 | 2270,1 | Морки штп-ы. |
| 9 | Яңа Торъял районы | 88 236 000 | 17 054 | 925,1 | Яңа Торъял штп-ы. |
| 10 | Оршанка районы | 88 240 000 | 15 125 | 896,5 | Оршанка штп-ы. |
| 11 | Бәрәңге районы | 88 244 000 | 16 242 | 791,7 | Бәрәңге штп-ы. |
| 12 | Сернур районы | 88 248 000 | 25 598 | 1032,1 | Сернур штп-ы. |
| 13 | Советский районы | 88 252 000 | 31 054 | 1421,0 | Советский штп-ы. |
| 14 | Юрино районы | 88 256 000 | 8 726 | 2154,0 | Юрино штп-ы. |
Икътисад [үзгәртү]
Инфраструктура [үзгәртү]
Һава транспорты [үзгәртү]
Республикада бер республикаара әһәмиятле аэропорт бар.
Елга транспорты [үзгәртү]
Республика территориясендә биш елга порты бар. Идел, Ветлуга һәм Сыры елгаларда суднолар йөриләр.
Тимер юллары [үзгәртү]
Яшел Үзән — Яраң һәм Яшел Үзән — Волжск линиялар.
Сәнәгать [үзгәртү]
Сәнәгатьнең төп тармаклары — металлны эшкәртү, машиналар төзү, агач эшкәртү, агач, целлюлоза-кәгазь, җиңел, азык-төлек сәнәгате. Төп сәнәгый үзәкләре — Йошкар-Ола, Волжск.
Авыл хуҗалыгы [үзгәртү]
Авыл хуҗалыгының төп тармаклары — терлекчелек (ит һәм ит-сөт терлекчелеге, дуңгызчылык, сарыкчылык, кошчылык, кәҗәчелек). Бөртеклеләрне (арпа, солы, арыш, бодай), азык культураларны, озын җитенне, колмакны, бәрәңгене, яшелчәләрне үстерәләр.
Символика [үзгәртү]
Моны да карагыз: Мари Ил байрагы, Мари Ил гербы
Байрак [үзгәртү]
-
Мари Ил байрагы (2011—...)
.svg)
Герб [үзгәртү]
-
Мари Ил гербы (2011—...)
.svg)
Шулай ук карагыз [үзгәртү]
Искәрмәләр [үзгәртү]
- ↑ http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-10.xls
- ↑ http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/svod1.xls
- ↑ Паспорт муниципального образования. Республика Марий Эл. Федеральная служба государственной статистики.
- ↑ Волжск шәһәре Волжск районы составына керми.
- ↑ Козьмодемьянск шәһәре Таулы Мари районы составына керми.
|
|
||
|---|---|---|
 |
Шәһәрләр: Йошкар-Ола | Волжск | Звенигово | Козьмодемьянск |  |
| Районнар: Бәрәңге районы | Волжск районы | Звенигово районы | Килемары районы | Куженер районы | Мари-Төрек районы | Медведево районы | Морки районы | Оршанка районы | Сернур районы | Советский районы | Таулы Мари районы | Юрино районы | Яңа Торъял районы | ||
| Башка мәкаләләр:: Административ-территориаль бүленеше | Байрак | Герб | Гимн | Халык (Мари Ил татарлары) | ||
|
|
|---|
 Маҗарстан •  Финляндия •  Эстония
 Карелия •  Коми Республикасы •  Коми-Пермяк округы • Мари Ил •  Мордовия •  Удмуртия •  Хант-Манси автономияле округы |
|
|
|---|
| Адыгея | Алтай | Башкортстан | Бурятия | Дагстан | Ингушетия | Кабарда-Балкария | Калмыкия | Карачай-Чиркәсия | Карелия | Коми | Мари Ил | Мордовия | Татарстан | Төньяк Осетия | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Чечня | Чуашия | Якутия |
