Мари Ил

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Русия Федерациясе субъекты

Мари Ил Республикасы
Марий Эл Республик
Марий Эл Республик
Республика Марий Эл

Flag of Mari El.svg Coat of Arms of Mari El.svg
Байрак Герб

Mari El in Russia.svg

Столица

Йошкар-Ола

Мәйдан

72-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

23 375 км²
2,8

Халык саны

65-я

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

688 686 (2014)

29.46 кеше/км²

ТРП

71-нче

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

82,4 млрд. сум (2010)

96,1 мең сум

Федераль округ

Идел буе

Икътисади район

Идел буе

Рәсми тел(ләр)

мари (таулы мари һәм болын мари), рус[1]

Башлык

Леонид Маркелов

Хөкүмәт рәисе

Леонид Маркелов

Дәүләт Җыелышы рәисе

Юрий Минаков
Һимн Мари Ил һимны
РФ субъекты коды 12, ЮХИДИ коды — 12
ISO 3166-2 коды RU-ME

Сәгать поясы

MSK (UTC+4)

Мари И́л Республикасы́ (рус. Республика Марий Эл, чирм. Марий Эл Республик, таулы чирм. Мары Эл Республик), Мари иле, Мари́й Эл (чир. Марий Эл) — Русия Федерациясе эчендә республика (дәүләт), Русия Федерациясенеӊ субъекты. Идел буе федераль округына керә.

Башкаласы — Йошкар-Ола шәһәре.

География[үзгәртү]

Чиктәшлек[үзгәртү]

Марий Эл.png
Як Русия субъекты
Төньяк
Көнчыгыш
Киров өлкәсе
Көньяк Чуашия
Көньяк-көнчыгыш Татарстан
Көнбатыш Түбән Новгород өлкәсе

Мари Ил Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең көнчыгышта, Иделнең урта агымында урнаша.

Сул як ярының көнбатыш өлешне сазлы Мари түбәнлеге биләп тора. Республиканың көнбатышта Иделгә Ветлуга кушыла. Түбәнлек буенча көнчыгышрак, Иделгә Вятские увалы калкулыкта башланып китүче елгалар (Олы Какшан, Кече Какшан, Рутка) кушылалар.

Республиканың көнчыгышны Вятские Увалы калкулыгы биләп тора. Монда Немда, Уржумка, Илләт елгалар агалар.

Республиканың 14 районнардан Иделнең уң ягында Таулы Мари районы гына урнаша — ул Идел буе калкулыгының төньяк өлешен били. Монда Иделгә Сыры, Сөндер, Юнга елгалары кушылалар.

Республика чикләре эчендә Иделдә Чабаксар һәм Куйбышев сусаклагычлар урнашалар.

Файдалы казылмалар[үзгәртү]

Торф, балчык, төзелеш ташы, известьташы, минераль су чишмәләре, пыяла комы, силикат комы.

Климат[үзгәртү]

Климат — уртача континенталь, озын салкын кыш һәм җылы җәй белән. Җәйнең урта температурасы — +18...+20 °C, июльнең уртасында һава +24...+28 °Cка кадәр җылына. Кышның урта температурасы — -18...-19 °C. Иң салкын ай — гыйнвар.

Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы[үзгәртү]

Мари Ил тайга астындагы зонада урнаша. Туфраклар күбесенчә кәсле-көлсү, сазлы, соры урман. Катнаш урманнары (нарат, ак чыршы, чыршы, каен) территориянең 50 %тан артык өлешне биләп торалар.

Аерым саклау астында табигать территоряләре[үзгәртү]

  • «Олы Какшан» тыюлыгы (мәйдан — 21 405 км²)
  • «Марий Чодра» милли паркы (мәйдан — 36 600 км²)
  • 8 заказник
  • 38 регион әһәмиятле табигать памятнигы
  • Мари ДТУның ботаника бакчасы

Тарих[үзгәртү]

Моны да карагыз: Казан губернасы, Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы

Чирмешләр (марилар) беренче тапкыр X гасырда хәзәр каһаны Иосифның Кордова халифының сановнигына Хасдай ибн Шафрутка хатында телгә алыналар. Мариларның борынгы буыннары V—VII гасырларда готлар белән, аннан соң хәзәрләр һәм Идел буе Болгары белән үзара бәйләнештә булганнар.

IX гасырда марилар славян кешеләре белән контактка керәләр. Акрынлап, көнбатыш марилары христианлыкны кабул иткәннәр һәм славянлашканнар; христианлыкны кабул итү белән риза булмаганнар көнчыгышка киткәннәр. XIIIXVI гасырларда марилар Алтын Урда һәм Казан ханлыгы составында булганнар.

1551 елда таулы марилар, ә 1552 елда болынлы марилар җирләрне Русия патшалыгы контролена күчереләләр; болынлы марилар Мәскәүгә ясакны түләргә башаганнар. 30-еллы чирмеш сугышлары периоды башлана, ул Козьмодемьянск (1583), Царёвококшайск, Яраң, Царёвосанчурск (1584) шәһәр-крепостьларның төзелү белән тәмамлана.

1775 елда марилар күпләп Пугачёв восстаниены яклыйлар.

XIX гасырда хәзерге Мари Ил җирләре Казан, Вятка һәм Түбән Новгород губернасы составында булганнар.

1920 елда Мари автономияле өлкәсе оештырыла. 1936 елның 5 декабрендә ул Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасына үзгәртеп корыла. 1990 елның 22 октябреннән — Мари Совет Социалистик Республикасы, 1992 елның 9 декабреннән — Мари Ил Республикасы.

Халык[үзгәртү]

Милли состав[үзгәртү]

Йошкар-Ола, Волжск шәһәрләрдә, Йошкар-Оланың әйләнә-тирәсендә республиканың көнбатышында руслар күпчелекне тәшкил итәләр. Авыл җирендә марилар күпчелекне тәшкил итәләр, Таулы Мари районында төп халкы — таулы марилар. Звенигово районында берничә чуаш авылы бар.

Халык 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010
К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  %
марилар 247,979 51.4% 273,332 47.2% 279,450 43.1% 299,179 43.7% 306,627 43.5% 324,349 43.3% 312,178 42.9% 290,863 43.9%
руслар 210,016 43.6% 266,951 46.1% 309,514 47.8% 320,825 46.9% 334,561 47.5% 355,973 47.5% 345,513 47.5% 313,947 47.4%
татарлар 20,219 4.2% 27,149 4.7% 38,821 6.0% 40,279 5.9% 40,917 5.8% 43,850 5.9% 43,377 6.0% 38,357 5.8%
чуашлар 2,184 0.5% 5,504 0.9% 9,065 1.4% 9,032 1.3% 8,087 1.1% 8,993 1.2% 7,418 1.0% 6,025 0.9%
башкалар 1,703 0.4% 6,674 1.2% 10,830 1.7% 15,433 2.3% 14,015 2.0% 16,167 2.2% 19,943 2.7% 13,138 2.0%
барлык 482,101 100.0% 579,610 100.0% 647,680 100.0% 684,748 100.0% 704,207 100.0% 749,332 100.0% 728,429 100.0% 696,459 100.0%

Мари Ил татарлары[үзгәртү]

Моны да карагыз: Мари Ил татарлары

Татарлар күпләп Йошкар-Олада, Волжскта, Звенигово, Мари-Төрек, Медведево, Морки районнарда торалар. Бәрәңге районында татарлар 47,6 % өлешне тәшкил итәләр (1989 ел). Республикада 36 татарлар күпчелек тәшкил иткән торак пункты, 19 татар теле укыту белән мәктәп бар.

Торак пунктлар[үзгәртү]

Йошкар-Ола

Йошкар-Ола

Йошкар-Ола, Ленин проспекты

Урын Шәһәр Болын марича исеме Тау марича исеме Халык саны

Волжск

Волжск

Козьмодемьянск, чиркәү

1 Йошкар-Ола Йошкар-Ола Йошкар-Ола 248 688
2 Волжск Юлсер-Ола Юлсер-Ола 55 671
3 Козьмодемьянск Чыкма Цикмӓ 21 262
4 Медведево Маскасола Маскасола 16 840
5 Звенигово Провой Провой 11 945
6 Советский У Роҥго У Роҥго 10 667
7 Морки Морко Морко 9 920
8 Сернур Шернур Шернур 8 683
9 Семёновка Семонсола Семонсола 7 518
10 Красногорский Лушмара Лушмара 6 698
11 Яңа Торъял У Торъял У Торйал 6 633
12 Оршанка Ӧрша Ӧрша 6 590
13 Бәрәңге Поранча Поранча 5 984
14 Куженер Кужэҥер Кужэҥер 5 384
15 Мари-Төрек Марий Тӱрек Марий Тӱрек 5 163
16 Краснооктябрьский - - 4 559
17 Приволжский - - 4 133
18 Килемары Кӹлемар Кӹлемар 4 073
19 Юрино - - 3 465
20 Руэм ? ? 3 319
[2]


Административ-территориаль бүленеше[үзгәртү]

Мари Илнең административ-территориаль бүленеше
Муниципаль
берәмлек
ОКАТО
коды
Халык саны, кеше
(1.1.2011)[3]
Территория,
км²
Административ
үзәге
I Йошкар-Ола 88 401 000 259 162 101,8
II Волжск 88 405 000 55 671 30,6
III Козьмодемьянск 88 415 000 21 262 13,0
1 Волжск районы 88 204 000 23 899 942,7 Волжск ш.[4]
2 Таулы Мари районы 88 208 000 25 671 1716,2 Козьмодемьянск ш.[4]
3 Звенигово районы 88 212 000 44 876 2748,8 Звенигово ш.
4 Килемары районы 88 216 000 13 525 3254,7 Килемары штп-ы.
5 Куженер районы 88 220 000 14 515 852,8 Куженер штп-ы.
6 Мари-Төрек районы 88 224 000 23 005 1513,9 Мари-Төрек штп-ы.
7 Медведево районы 88 228 000 67 824 2765,8 Медведево штп-ы.
8 Морке районы 88 232 000 32 290 2270,1 Морке штп-ы.
9 Яңа Торъял районы 88 236 000 17 054 925,1 Яңа Торъял штп-ы.
10 Оршанка районы 88 240 000 15 125 896,5 Оршанка штп-ы.
11 Бәрәңге районы 88 244 000 16 242 791,7 Бәрәңге штп-ы.
12 Сернур районы 88 248 000 25 598 1032,1 Сернур штп-ы.
13 Советский районы 88 252 000 31 054 1421,0 Советский штп-ы.
14 Юрино районы 88 256 000 8 726 2154,0 Юрино штп-ы.

Икътисад[үзгәртү]

Инфраструктура[үзгәртү]

КозьмодемьянскКоротни паром белән чыга торган кичүдә паром.

Һава транспорты[үзгәртү]

Республикада бер республикаара әһәмиятле аэропорт бар.

Елга транспорты[үзгәртү]

Республика территориясендә биш елга порты бар. Идел, Ветлуга һәм Сыры елгаларда суднолар йөриләр.

Тимер юллары[үзгәртү]

Яшел ҮзәнЯраң һәм Яшел ҮзәнВолжск линиялар.

Сәнәгать[үзгәртү]

Сәнәгатьнең төп тармаклары — металлны эшкәртү, машиналар төзү, агач эшкәртү, агач, целлюлоза-кәгазь, җиңел, азык-төлек сәнәгате. Төп сәнәгый үзәкләре — Йошкар-Ола, Волжск.

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү]

Авыл хуҗалыгының төп тармаклары — терлекчелек (ит һәм ит-сөт терлекчелеге, дуңгызчылык, сарыкчылык, кошчылык, кәҗәчелек). Бөртеклеләрне (арпа, солы, арыш, бодай), азык культураларны, озын җитенне, колмакны, бәрәңгене, яшелчәләрне үстерәләр.

Символика[үзгәртү]

Моны да карагыз: Мари Ил байрагы, Мари Ил гербы

Байрак[үзгәртү]

Герб[үзгәртү]

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]