Мари Ил

Мари Ил Республикасы Республика Марий Эл Марий Эл Республик Мари Ил Байрак Герб Гимн: Мари Ил Республикасы Дәүләт гимны Дәүләт төзелеше республика Рәсми тел рус, мари Башкала Йошкар-Ола Президент Леонид Маркелов Мәйдан – Барлыгы – % Су 23 200 км² 2,8% Халык саны – Барлыгы (2010) – Тыгызлык 696 357 кеше 29,6 кеше/км² Акча RUB Тулаем милли продукт 34,1 млрд сум (2005) ТМП кеше башына 47,8 мең сум Вакыт UTC MSK (UTC+4) Телефон коды +7

Ма́ри И́л Республикасы́ (рус. Республика Марий Эл, мар. Марий Эл Республик, таулы мар. Мары Эл Республик), Мари́й Эл (мар. Марий Эл) — Русия Федерациясе эчендә республика (дәүләт), Русия Федерациясенеӊ субъекты. Идел буе федераль округына керә.

Башкаласы — Йошкар-Ола шәһәре.

География

Чиктәшлек

Як	Рәсәй субъекты
Төньяк Көнчыгыш	Киров өлкәсе
Көньяк	Чуашия
Көньяк-көнчыгыш	Татарстан
Көнбатыш	Түбән Новгород өлкәсе

Мари Ил Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең көнчыгышта, Иделнең урта агымында урнаша.

Сул як ярының көнбатыш өлешне сазлы Мари түбәнлеге биләп тора. Республиканың көнбатышта Иделгә Ветлуга кушыла. Түбәнлек буенча көнчыгышрак, Иделгә Вятские увалы калкулыкта башланып китүче елгалар (Зур Кокшага, Кече Кокшага, Рутка) кушылалар.

Республиканың көнчыгышны Вятские Увалы калкулыгы биләп тора. Монда Немда, Уржумка, Илеть елгалар агалар.

Республиканың 14 районнардан Иделнең уң ягында Таулы Мари районы гына урнаша — ул Идел буе калкулыгының төньяк өлешен били. Монда Иделгә Сура, Сундырь, Юнга елгалары кушылалар.

Республика чикләре эчендә Иделдә Чабаксар һәм Куйбышев сусаклагычлар урнашалар.

Файдалы казылмалар

Торф, балчык, төзү ташы, известьташы, минераль су чишмәләре, пыяла комы, силикат комы.

Климат

Климат — уртача континенталь, озын салкын кыш һәм җылы җәй белән. Җәйнең урта температурасы — +18...+20 °C, июльнең уртасында һава +24...+28 °Cка кадәр җылына. Кышның урта температурасы — -18...-19 °C. Иң салкын ай — гыйнвар.

Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы

Мари Ил тайга астындагы зонада урнаша. Туфраклар күбесенчә кәсле-көлсү, сазлы, соры урман. Катнаш урманнары (нарат, ак чыршы, чыршы, каен) территориянең 50 %тан артык өлешне биләп торалар.

Тарих

Чирмешләр (марилар) беренче тапкыр X гасырда хәзәр каһаны Иосифның Кордова халифының сановнигына Хасдай ибн Шафрутка хатында телгә алыналар. Мариларның борынгы буыннары V—VII гасырларда готлар белән, аннан соң хәзәрләр һәм Идел буе Болгары белән үзара бәйләнештә булганнар.

IX гасырда марилар славян кешеләре белән контактка керәләр. Акрынлап, көнбатыш марилары христианлыкны кабул иткәннәр һәм славянлашканнар; христианлыкны кабул итү белән риза булмаганнар көнчыгышка киткәннәр. XIII — XVI гасырларда марилар Алтын Урда һәм Казан ханлыгы составында булганнар.

1551 елда таулы марилар, ә 1552 елда болынлы марилар җирләрне Русия патшалыгы контролена күчереләләр; болынлы марилар Мәскәүгә ясакны түләргә башаганнар. 30-еллы чирмеш сугышлары периоды башлана, ул Козьмодемьянск (1583), Царёвококшайск, Яранск, Царёвосанчурск (1584) шәһәр-крепостьларның төзелү белән тәмамлана.

1775 елда марилар күпләп Пугачёв восстаниены яклыйлар.

XIX гасырда хәзерге Мари Ил җирләре Казан, Вятка һәм Түбән Новгород губернасы составында булганнар.

1920 елда Мари автономияле өлкәсе оештырыла. 1936 елның 5 декабрендә ул Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасына үзгәртеп корыла. 1990 елның 22 октябреннән — Мари Совет Социалистик Республикасы, 1992 елның 9 декабреннән — Мари Ил Республикасы.

Халык

Милли состав

Йошкар-Ола, Волжск шәһәрләрдә, Йошкар-Оланың әйләнә-тирәсендә республиканың көнбатышында руслар күпчелекне тәшкил итәләр. Авыл җирендә марилар күпчелекне тәшкил итәләр, Таулы Мари районында төп халкы — таулы марилар. Звенигово районында берничә чуаш авылы бар.

Халык	1926		1939		1959		1970		1979		1989		2002		2010
	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%	К. с.	%
марилар	247,979	51.4%	273,332	47.2%	279,450	43.1%	299,179	43.7%	306,627	43.5%	324,349	43.3%	312,178	42.9%	290,863	43.9%
руслар	210,016	43.6%	266,951	46.1%	309,514	47.8%	320,825	46.9%	334,561	47.5%	355,973	47.5%	345,513	47.5%	313,947	47.4%
татарлар	20,219	4.2%	27,149	4.7%	38,821	6.0%	40,279	5.9%	40,917	5.8%	43,850	5.9%	43,377	6.0%	38,357	5.8%
чуашлар	2,184	0.5%	5,504	0.9%	9,065	1.4%	9,032	1.3%	8,087	1.1%	8,993	1.2%	7,418	1.0%	6,025	0.9%
башкалар	1,703	0.4%	6,674	1.2%	10,830	1.7%	15,433	2.3%	14,015	2.0%	16,167	2.2%	19,943	2.7%	13,138	2.0%
барлык	482,101	100.0%	579,610	100.0%	647,680	100.0%	684,748	100.0%	704,207	100.0%	749,332	100.0%	728,429	100.0%	696,459	100.0%

Мари Илдә татарлар

Татар күпләп Йошкар-Олада, Волжскта, Звенигово, Мари-Төрек, Медведево, Морки районнарда торалар. Бәрәңге районында татарлар 47,6 % өлешне тәшкил иткәннәр (1989 ел). Республикада 36 татарлар күпчелек тәшкил иткән торак пункты, 19 татар теле укыту белән мәктәп бар.

Торак пунктлар

	Урын	Шәһәр	Болын марича исеме	Тау марича исеме	Халык саны
	1	Йошкар-Ола	Йошкар-Ола	Йошкар-Ола	248 688
	2	Волжск	Юлсер-Ола	Юлсер-Ола	55 671
	3	Козьмодемьянск	Чыкма	Цикмӓ	21 262
	4	Медведево	Маскасола	Маскасола	16 840
	5	Звенигово	Провой	Провой	11 945
	6	Советский	У Роҥго	У Роҥго	10 667
	7	Морки	Морко	Морко	9 920
	8	Сернур	Шернур	Шернур	8 683
	9	Семёновка	Семонсола	Семонсола	7 518
	10	Красногорский	Лушмара	Лушмара	6 698
	11	Яңа Торъял	У Торъял	У Торйал	6 633
	12	Оршанка	Ӧрша	Ӧрша	6 590
	13	Бәрәңге	Поранча	Поранча	5 984
	14	Куженер	Кужэҥер	Кужэҥер	5 384
	15	Мари-Төрек	Марий Тӱрек	Марий Тӱрек	5 163

Административ-территориаль бүленеше

Марий Илнең административ-территориаль бүленеше

№	Муниципаль берәмлек	ОКАТО коды	Халык саны, кеше (1.1.2011)	Территория, км²	Административ үзәге
I	Йошкар-Ола	88 401 000	259 162	101,8
II	Волжск	88 405 000	55 671	30,6
III	Козьмодемьянск	88 415 000	21 262	13,0
1	Волжск районы	88 204 000	23 899	942,7	Волжск ш.
2	Таулы Мари районы	88 208 000	25 671	1716,2	Козьмодемьянск ш.
3	Звенигово районы	88 212 000	44 876	2748,8	Звенигово ш.
4	Килемары районы	88 216 000	13 525	3254,7	Килемары штп-ы.
5	Куженер районы	88 220 000	14 515	852,8	Куженер штп-ы.
6	Мари-Төрек районы	88 224 000	23 005	1513,9	Мари-Төрек штп-ы.
7	Медведево районы	88 228 000	67 824	2765,8	Медведево штп-ы.
8	Морки районы	88 232 000	32 290	2270,1	Морки штп-ы.
9	Яңа Торъял районы	88 236 000	17 054	925,1	Яңа Торъял штп-ы.
10	Оршанка районы	88 240 000	15 125	896,5	Оршанка штп-ы.
11	Бәрәңге районы	88 244 000	16 242	791,7	Бәрәңге штп-ы.
12	Сернур районы	88 248 000	25 598	1032,1	Сернур штп-ы.
13	Советский районы	88 252 000	31 054	1421,0	Советский штп-ы.
14	Юрино районы	88 256 000	8 726	2154,0	Юрино штп-ы.

Икътисад

Инфраструктура

Козьмодемьянск — Коротни паром белән чыга торган кичүдә паром.

Һава транспорты

Республикада бер республикаара әһәмиятле аэропорт бар.

Елга транспорты

Республика территориясендә биш елга порты бар. Идел, Ветлуга һәм Сура елгаларда суднолар йөриләр.

Тимер юллары

Яшел Үзән — Яранск һәм Яшел Үзән — Волжск линиялар.

Сәнәгать

Сәнәгатьнең төп тармаклары — металлны эшкәртү, машиналар төзү, агач эшкәртү, агач, целлюлоза-кәгазь, җиңел, азык-төлек сәнәгате. Төп сәнәгый үзәкләре — Йошкар-Ола, Волжск.

Авыл хуҗалыгы

Авыл хуҗалыгының төп тармаклары — терлекчелек (ит һәм ит-сөт терлекчелеге, дуңгызчылык, сарыкчылык, кошчылык, кәҗәчелек). Бөртеклеләрне (арпа, солы, арыш, бодай), азык культураларны, озын җитенне, колмакны, бәрәңгене, яшелчәләрне үстерәләр.

Символика

Байрак

• 

  Мари Ил байрагы (1992—2006)

• 

  Мари Ил байрагы (2006—2011)

• 

  Мари Ил байрагы (2011—...)

Герб

• 

  Мари Ил гербы (1993—2006)

• 

  Мари Ил гербы (2006—2011)

• 

  Мари Ил гербы (2011—...)