Акъяр

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Акъяр
Байрак Герб
Байрак
Герб
Ил Русия Федерациясе/Украина [1]
Федерация әһәмиятендәге шәһәр Акъяр
Координаталар 44°36′00″т.к. 33°32′00″кч.о. / (G)
Администрация рәисе Алексей Чалый
Нигезләнде 1783
Мәйдан 1079 км²
Мәркәз биеклеге 50 м
Халык саны 380 495 кеше (2010)
Халык тыгызлыгы 350 кеше/км²
UTC UTC+4
Телефон коды +380 692 (1.04.2014 кадәр),
+ 7 869[2] (1.04.2014 нән)
Почта индекслары 99000-99699 (1.04.2014 кадәр),
299000-299699 [3](1.04.2014 нән)
Рәсми сайт http://sev.gov.ua/
(рус.) (ингл.)
Бүләкләр Каһарман шәһәр Ленин ордены Октябрь Инкыйлабы ордены Кызыл Байрак ордены
Акъяр (Җир)
Red pog.png


Акъяр (tat.lat., qır.tat. Aqyar, укр. һәм рус. Севастополь) — Русиянең Кырым ярымутравында урнашкан шәһәр. 2014 елның 18 мартыннан бирле Акъяр шәһәре Русия Федерациясенә аерым федерация субъекты - федерация әһәмиятендәге шәһәр буларак керә.

Тарих[үзгәртү]

4 гасырда б.э.к. греклар Херсонес кирмәненә нигез сала.

Алтын Урда чорында татарлар Акъяр шәһәрен нигезлиләр.

1475-1781 елларда Акъяр каласында Госман империясенең тәэсире зур.

Акъяр янында башка татар кирмәннәре барлыкка килә: Иң Кирмән, Кача, хәзер алар Акъяр эченә кергән.

Севастополь рейдында торган рус эскадрасы, Айвазовский, 1846 ел

1781 елда Кырым ханлыгы Русия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда Акъяр урынында Екатерина II әмере буенча Севастополь салына.

1854-1856 елда Кырым сугышы чорында Акъяр (Севастополь) камалышы. 1854 елның 5 (17) октябрендә Севастополь камалышы башлана, шәһәр утка тотыла.Тарихта ул Севастополь камалышы дип танылган. 13 (25) октәберендә Балаклава янындагы бәрелештә Русия гаскәре (23 мең) Акъяр камалышын өзәргә тырыша, ләкин Коалиция гаскәре (20 мең) камалышны саклыйлар.

1856 елда Париж Солых килешүе буенча Русиягә Кара диңгездә яңа флот төзелеше тыела.

Акъярда торган Кырым сугышына багышланган һәйкәлләр
Sevastopol monument.jpg
SevaNahimov.jpg
Севастополь русский монумент.jpg
Батырган көймәләргә һәйкәл Адмирал Нахимовка һәйкәл Кырым сугышы каһарманнарына һәйкәл


1917-1920 елда Акъярда кыен Ватандашлар сугышы бара.

1920 елның 15 ноябрендә Врангель гаскәрләре Акъяр каласыннан чигенгәннән соң Совет хакимияте урнаштырыла.

1941 елның 22 июненьдә фашист гаскәрләре Акъярны бомбага тота.

1941, 30 октябрь - 1942, 4 июль - 250 көн дәвамында булган Севастополь саклануы.

Акъярны саклану бөтен мөмкинлекләрен тотып бетерүгә күрә 1942 елның 9 июлендә совет гаскәре шәһәрдән чигенергә мәҗбүр булган.

Фашистлар шәһәрне Теодорихсвафен (Theoderichshafen) дип йөртәләр.

1944 елның 9 маенда Толбухин җитәкчелегендә Кырым операциясе кысаларында совет гаскәре Акъяр шәһәрен азат итә.

1948 елда Акъяр РСФСР эчендәге аерым идарә-хуҗалык субъектына әверелә.

1954 елда Хрущев Кырым һәм Акъярны Украинага бүләк итә.

1991 Совет Берлеге таркалганнан соң Украинада калды.

Шул чорда РФ һәм Украина арасындагы килешү буенча 2042 елга кадәр монда Русиянең Кара диңгез флоты торырга тиеш иде.

2014 елда булган Кырым кризисы һәм 2014 елның 16 мартында узган Кырым статусы турында референдум нигезендә 2014 елның 18 мартында Русия Федерациясе составына Кырым Җөмһүриятен һәм Акъяр шәһәре кабул итү турында килешү имзаланды. Акъяр шәһәре аерым федерация субъекты (федерация әһәмиятендәге шәһәр) буларак Русия эченә керә.

Административ бүленеш[үзгәртү]

Административная карта-схема Севастополя.png
  1. Гагарин районы
  2. Ленин районы
  3. Нахимов районы
  4. Балаклава районы
  5. Инкерман шәһәр шурасы
Sevastopol004.jpg
Balaclava bay.jpg
Балаклавские горы.jpg
Көньяк бухта Балаклава бухтасы Балаклава биеклекләреннән Акъяр күренеше

Халык[үзгәртү]

Шәһәрдә татарлар саны 0,7 % исәпләнә, кырым татарлары исә 0,5 %ны тәшкил итә.

Климат[үзгәртү]

Акъяр климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C 5,9 6,0 8,9 13,6 19,2 23,5 26,5 26,3 22,4 17,8 12,3 8,1 15,9
Уртача минимум, °C −0,2 −0,4 2,0 6,1 11,1 15,5 18,2 17,9 13,9 9,9 5,4 2,0 8,5
Явым-төшем нормасы, мм 26 25 24 27 18 26 32 33 42 32 42 52 379
Чыганак: База данных погоды, Туристический портал

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Күчү статусы. Русия һәм Украина арасында территориаль бәхәс астында торган Кырым ярымутравында урнашкан шәһәр
  2. Из официального сайта Минкомсвязи РФ
  3. Из официального сайта Минкомсвязи РФ

Әдәбият[үзгәртү]