Акъяр

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Акъяр
Севастополь
Байрак Герб
байрак Герб
Ил Русия/Украина[1]
Федерация әһәмиятендәге шәһәр Акъяр
Төбәк Кырым Җөмһүрияте[2]/Кырым Автономияле Җөмһүрияте[3]
Координаталар 44°36′00″ т. к. 33°32′00″ кч. о. / 44.60000° т. к. 33.53333° кч. о. / 44.60000; 33.53333 (G) (O)
Губернатор Сергей Меняйло[4]
Нигезләнде 1783
Мәйдан 1079 км²
Мәркәз биеклеге 50 м
Халык саны 380 495 кеше 
Халык тыгызлыгы 350 чел./км²
Телефон коды +380 692 (1.04.2014 кадәр),
+ 7 869[5] (1.04.2014 нән)
Почта индекслары 99000-99699 (1.04.2014 кадәр),
299000-299699 [5](1.04.2014 нән)
Автомобиль коды Кырым Җөмһүрияте: RUS 82
АР Кырым: AK, КК / 01
ГАТОБК коды 67
ГМБТК коды 67 000 000
УАТТОК коды 8500000000барлык кодлар
Рәсми сайт http://sev.gov.ua/
Бүләкләр Каһарман шәһәр Ленин ордены Октябрь Инкыйлабы ордены Кызыл Байрак ордены
Акъяр (Кырым)
Red pog.png
Акъяр

Акъяр яки Севастополь (кырымтат. Aqyar, Акъяр, tat.lat. Aqyar, укр. һәм рус. Севастополь) — Русиянең Кырым ярымутравында урнашкан шәһәр. 2014 елның 18 мартыннан бирле Акъяр шәһәре Русия Федерациясенә аерым федерация субъекты - федерация әһәмиятендәге шәһәр буларак керә.

Тарих[үзгәртү]

4 гасырда б.э.к. греклар Херсонес кирмәненә нигез сала.

Алтын Урда чорында татарлар Акъяр шәһәрен нигезлиләр.

1475-1781 елларда Акъяр каласында Госман империясенең тәэсире зур.

Акъяр янында башка татар кирмәннәре барлыкка килә: Иң Кирмән, Кача, хәзер алар Акъяр эченә кергән.

Севастополь рейдында торган рус эскадрасы, Айвазовский, 1846 ел

1781 елда Кырым ханлыгы Русия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда Акъяр урынында Екатерина II әмере буенча Севастополь салына.

1854-1856 елда Кырым сугышы чорында Акъяр (Севастополь) камалышы. 1854 елның 5 (17) октябрендә Севастополь камалышы башлана, шәһәр утка тотыла.Тарихта ул Севастополь камалышы дип танылган. 13 (25) октәберендә Балаклава янындагы бәрелештә Русия гаскәре (23 мең) Акъяр камалышын өзәргә тырыша, ләкин Коалиция гаскәре (20 мең) камалышны саклыйлар.

1856 елда Париж Солых килешүе буенча Русиягә Кара диңгездә яңа флот төзелеше тыела.

Акъярда торган Кырым сугышына багышланган һәйкәлләр
Sevastopol monument.jpg
SevaNahimov.jpg
Севастополь русский монумент.jpg
Батырган көймәләргә һәйкәл Адмирал Нахимовка һәйкәл Кырым сугышы каһарманнарына һәйкәл

1917-1920 елда Акъярда кыен Ватандашлар сугышы бара.

1920 елның 15 ноябрендә Врангель гаскәрләре Акъяр каласыннан чигенгәннән соң Совет хакимияте урнаштырыла.

1941 елның 22 июненьдә фашист гаскәрләре Акъярны бомбага тота.

1941, 30 октябрь - 1942, 4 июль - 250 көн дәвамында булган Севастополь саклануы.

Акъярны саклану бөтен мөмкинлекләрен тотып бетерүгә күрә 1942 елның 9 июлендә совет гаскәре шәһәрдән чигенергә мәҗбүр булган.

Фашистлар шәһәрне Теодорихсвафен (Theoderichshafen) дип йөртәләр.

1944 елның 9 маенда Толбухин җитәкчелегендә Кырым операциясе кысаларында совет гаскәре Акъяр шәһәрен азат итә.

1948 елда Акъяр РСФСР эчендәге аерым идарә-хуҗалык субъектына әверелә.

1954 елда Хрущев Кырым һәм Акъярны Украинага бүләк итә.

1991 Совет Берлеге таркалганнан соң Украинада калды.

Шул чорда РФ һәм Украина арасындагы килешү буенча 2042 елга кадәр монда Русиянең Кара диңгез флоты торырга тиеш иде.

2014 елда булган Кырым кризисы һәм 2014 елның 16 мартында узган Кырым статусы турында референдум нигезендә 2014 елның 18 мартында Русия Федерациясе составына Кырым Җөмһүриятен һәм Акъяр шәһәре кабул итү турында килешү имзаланды. Акъяр шәһәре аерым федерация субъекты (федерация әһәмиятендәге шәһәр) буларак Русия эченә керә.

Административ бүленеш[үзгәртү]

Административная карта-схема Севастополя.png
  1. Гагарин районы
  2. Ленин районы
  3. Нахимов районы
  4. Балаклава районы
  5. Инкерман шәһәр шурасы
Sevastopol004.jpg
Balaclava bay.jpg
Балаклавские горы.jpg
Көньяк бухта Балаклава бухтасы Балаклава биеклекләреннән Акъяр күренеше

Халык[үзгәртү]

Шәһәрдә татарлар саны 0,7 % исәпләнә, кырым татарлары исә 0,5 %ны тәшкил итә.

Климат[үзгәртү]

Акъяр климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C 5,9 6,0 8,9 13,6 19,2 23,5 26,5 26,3 22,4 17,8 12,3 8,1 15,9
Уртача минимум, °C −0,2 −0,4 2,0 6,1 11,1 15,5 18,2 17,9 13,9 9,9 5,4 2,0 8,5
Явым-төшем нормасы, мм 26 25 24 27 18 26 32 33 42 32 42 52 379
Чыганак: База данных погоды, Туристический портал

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Бу торак пункт Русия һәм Украина арасында территориаль бәхәс астында торган Кырым ярымутравында урнашкан. Ярымутрауны фактик рәвештә контрольдә тотучы Русия Федерациясенең административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Җөмһүрияте һәм Акъяр федерация әһәмиятендәге шәһәре урнашалар; Украина административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Автономияле Җөмһүрияте һәм Акъяр махсус статуслы шәһәре урнашалар.
  2. Русия Федерациясенең административ-территораль бүленеше буенча
  3. Украинаның административ-территораль бүленеше буенча
  4. http://sevastopol.gov.ru/
  5. 5,0 5,1 Из официального сайта Минкомсвязи РФ

Әдәбият[үзгәртү]