Акмәсҗит

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Aкмәсҗит
Сімферополь
Симферополь
Aqmescit
Байрак Герб
байрак Герб
Ил Русия/Украина[1]
Төбәк Кырым Җөмһүрияте[2]/
Кырым Автономияле Җөмһүрияте[3]
Район Акмәсҗит шәһәр бүлгесе[4]/
Акмәсҗит шәһәр шурасы[5]
Координаталар 44°56′53″ т. к. 34°06′15″ кч. о. / 44.94806° т. к. 34.10417° кч. о. / 44.94806; 34.10417 (G) (O)
Шәһәр башы Геннадий Бабенко
Нигезләнде 1497
Беренче телгә алу 1508
Мәйдан 107,41 км²
НУМ биеклеге ~350 м
Халык саны 360 5 тыс кеше 
Халык тыгызлыгы 4 927 чел./км²
Милли состав руслар, украинанар, кырым татарлары
Дини состав Христианлык, Ислам, Яһүдилек
Этнохороним Акмәсҗитлеләр
Телефон коды +380-652
Почта индексы 95000 — 95490
Автомобиль коды Кырым Җөмһүрияте: RUS 82
Кырым АҖ: AK, КК / 01
ГМБТК коды 35 701 000 001
УАТТОК коды 0110100000барлык кодлар
Рәсми сайт ссылка
Aкмәсҗит (Кырым)
Red pog.png
Aкмәсҗит
Кәбир-Җамигъ мәчете

Акмәсҗит, Акмәчет яки Симферополь (укр. Сімферополь, рус. Симферополь, кырымтат. Aqmescit, Акъмесджит) — Кырымда урнашкан шәһәр. Кырым Җөмһүриятенең идарә, сәнәгый, мәдәни, фәнни үзәге. Кырым ярымутравының үзәгендә урнаша. Кырымтатар Милли Мәҗлесенең урнаштыру урыны. Әүвәл заманда Aкмәчет урынында скиф мәркәзе, скиф Неаполе, Алтын Урданың Кирмәнчек шәhәре булган.

Кырым ярымутравында тагы Акмәчет исемле авыл бар, шуңа күрә рәсми чыганакта Симферополь Акмәсҗит дип йөртелә, ләкин татарча матбугатта Акмәчет атамасы ешрак кулланыла.

Тарих[үзгәртү]

Алтын Урда чорында татарлар Кирмәнчек шәһәрен салалар, соңрак биредә ак мәчет төзелә һәм Кырым ханлыгы чорында кирмән Акмәчет дип йөртелә башлаган.

Кырым ханлыгы вакытында Бакчасарай ил башкаласы статусына ия булган, ләкин Акмәсҗит шәһәрендә калга (дәүләттә ханнан соң икенче башлык) йорты урнашкан булган.

1781 елда Кырым ханлыгы Русия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда руслар Акмәчет исемен Симферопольгә үзгәртәләр.

Павел I шәһәргә татар исемен Акмәчет кайтара, ләкин Павел I не үтергәннән соң руслар яңадан шәһәргә Симферополь исемен бирәләр.

1944 елда Акмәчет шәһәреннән кырым татарлары сөргенлеккә җибәрелә.

1945 елда Симферополь Кырым Мохтари Җөмһүриятенең башкаласы статусын югалта.

1954 елда Кырым өлкәсе Украинага тапшырыла.

2014 елда Кырым кризисы һәм Кырым статусы турында референдумнан соң Кырым Акмәсҗит башкаласы белән Русия Федерациясенә кире кайтарыла.

Хәзер Акмәчет шәһәрендә Кырымтатар Милли Мәҗлесе урнаша.

География[үзгәртү]

Акмәсҗит Кырым ярымутравында, Салгир елгасында урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллары төене.

Климат[үзгәртү]

  • Елның урта температурасы — +10,8 °C
  • Елның урта җил тизлеге — 4,4 м/с
  • Елның урта һава дымлылыгы — 74 %
Акмәсҗит климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 20,4 21,9 28,7 31,5 34,2 37,7 39,3 39,5 37,2 33,3 28 25,4 39,5
Уртача максимум, °C 3,9 4,7 9,1 15,9 21,4 25,7 28,9 28,7 23,1 17 10,4 5,6 16,2
Уртача температура, °C 0,2 0,4 3,9 9,9 15,1 19,5 22,3 22 16,9 11,3 5,8 2 10,8
Уртача минимум, °C −2,9 −3,2 −0,2 4,8 9,5 13,9 16,5 16,1 11,6 6,8 2,2 −1,1 6,2
Абсолют минимум, °C −26 −30,3 −18,4 −11,1 −8,4 0,7 3,6 3,8 −5,1 −11,4 −21,7 −23,2 −30,3
Явым-төшем нормасы, мм 39 36 37 34 34 58 46 52 42 42 49 45 514
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү]

1897[6] 1926[7] 1939[7] 1959[8] 1970[9] 1979[10] 1989[11] 2001[12]
49 078 86 145 142 634 187 623 249 053 301 505 343 565 363 597

Милли состав (2001): урыслар — 66,7%, украиннар — 21,3%, кырымтатарлар — 7,0%, беларуслар — 1,1%.

Административ бүленеш[үзгәртү]

  • Киев районы
  • Тимер юл районы
  • Үзәк районы

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Бу торак пункт Русия һәм Украина арасында территориаль бәхәс астында торган Кырым ярымутравында урнашкан. Ярымутрауны фактик рәвештә контрольдә тотучы Русия Федерациясенең административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Җөмһүрияте һәм Акъяр федерация әһәмиятендәге шәһәре урнашалар; Украина административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Автономияле Җөмһүрияте һәм Акъяр махсус статуслы шәһәре урнашалар.
  2. Русия Федерациясенең административ-территораль бүленеше буенча
  3. Украинаның административ-территораль бүленеше буенча
  4. Кырым Җөмһүриятенең административ-территораль бүленеше кысаларында
  5. Кырым Автономияле Җөмһүриятенең административ-территораль бүленеше кысаларында
  6. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1424
  7. 7,0 7,1 http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm
  8. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php
  10. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php
  11. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php
  12. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=01&rn=01101&id=&botton=cens_db