Сарытау

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
шәһәр (1590 елдан)
Сарытау
Сарытау
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Төбәк Сарытау өлкәсе
Шәһәр округы Сарытау
Координаталар 51°32′00″ т. к. 46°00'00" кч. о. (G)
Нигезләнде 1590
Мәйдан 394 км²
Мәркәз биеклеге 50 м
Халык саны 837 831 кеше (2010)
UTC UTC+4
Телефон коды +7 8452
Почта индексы 410xxx
Автомобиль коды 64, 164
Рәсми сайт http://www.saratovmer.ru/
Сарытау (Россия)
Red pog.png
Сарытау (Сарытау өлкәсе)
Red pog.png


Сарытау (рус. Саратов) — Русия шәһәре, Сарытау өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 837 831 кеше.[1]

География[үзгәртү]

Шәһәр Идел елгасының уң яры 34 километрга буйлап сузылган, Мәскәүдән 856 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

Иделдән башка, шәһәр территориясендә Елшанка, Разбойщина, 1-нче һәм 2-нче Гусёлка, Назаровка, Черниха, Березина һ. б. елгалар агалар.

Шәһәр территориясендә ике нефть чыганагы бар.

Сарытаудан башка шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)
Белинский ~ 313 км
Рәзән ~ 645 км
Мәскәү ~ 856 км
Петровск ~ 102 км
Пенза ~ 225 км
Сембер ~ 446 км
Нижгар ~ 646 км
Балаково ~ 188 км
Пугачёв ~ 262 км
Самара ~ 453 км
Балашов ~ 193 км
Тамбов ~ 245 км
Воронеж ~ 507 км
Украина байрагы Киев ~ 1167 км
Җилләр розасы
Энгельс ~ 15 км
Казакстан байрагы Җаек ~ 477 км
Ырынбур ~ 725 км
Казакстан байрагы Актүбә ~ 928 км
Михайловка ~ 321 км
Тындагы Ростов ~ 877 км
Украина байрагы Донецк ~ 962 км
Украина байрагы Киев ~ 1326 км
Камышин ~ 194 км
Волгоград ~ 389 км
Әстерхан ~ 825 км
Элиста ~ 690 км
Новоузенск ~ 222 км
Казакстан байрагы Атырау ~ 966 км

Сәгать поясы[үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Сарытау халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү]

  • Елның урта температурасы — +6,9 °C
  • Елның урта җил тизлеге — 3,8 м/с
  • Елның урта һава дымлылыгы — 70%
Сарытау климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 8,1 7,3 17,0 31,1 34,0 39,5 40,8 40,9 37,9 25,1 16,1 11,7 40,9
Уртача максимум, °C −4,8 −4,7 1,1 13,3 21,5 26,2 28,2 26,6 19,8 11,1 1,6 −3,6 11,4
Уртача температура, °C −7,8 −8,1 −2,5 8,1 15,7 20,3 22,4 20,6 14,3 7,0 −1,1 −6,4 6,9
Уртача минимум, °C −10,6 −11,1 −5,6 3,7 10,4 15,1 17,2 15,5 9,9 3,7 −3,3 −8,9 3,0
Абсолют минимум, °C −37,3 −34,8 −26,8 −17,8 −3,8 2,2 6,4 4,3 −2,9 −12,6 −24,7 −33,4 −37,3
Явым-төшем нормасы, мм 41 34 31 31 35 50 49 31 49 37 46 42 476
Чыганак: Погода и климат

Тарих[үзгәртү]

Алтарих[үзгәртү]

Моны карагыз: Үкәк

Идел буе Болгары чорында биредә мөһим сәүдә ноктасы (фактория) барлыкка килә. Болгарлар Фарсы Иле белән актив сәүдә иткәннәр һәм Идел юлы кулланганнар.

XIII гасырның 50-елларында хәзерге Сарытау янында татарлар тарафыннан Үкәк шәһәре нигезләнә. Түбән Иделдә урнашкан Алын Урданың сәүдә үзәге булып торган.

Беренче тапкыр Үкәк итальян сәүдәгәре Марко Поло китабында 1262 елда телгә алына. 1334 елда шәһәрдә гарәп сәяхәтчесе Ибн Баттута була. 1395 елда Үкәк Аксак Тимер гаскәрләре тарафыннан җимерелә.

Шәһәрне нигезләү һәм XVII гасыр[үзгәртү]

Аксак Тимер һөҗүменнән соң Үкәк хәрәбәләрдә озак тора, иске татар шәһәре урынында кече шәһәрчек генә калган. Иске татар шәһәре урынында яңа кирмән Сарытау 1590 елның 2 (12) июльдә урыс кенәзе Григорий Засекин тарафыннан Иделнең сул ярында нигезләнгән.

1613—1614 еллар арасындагы кышта шәһәр янып бетә һәм яңа урыныда (Иделнең сул ярында, аңа Саратовка елгасы кушылу урынында) нигезләнә. 1674 елда, Алексей Михайлович патша указы буенча, шәһәр Иделнең уң ярына күчерелә.

1670 елда шәһәр Степан Разин гаскәрләре тарафыннан талап алына. 1708 елда Кондратий Булавин гаскәрләре шәһәрне чолгап алалар.

Петр Iның өлкә реформасы буенча, шәһәр Казан губернасы составына керә. 1718—1728 елларда һәм 1739 елданӘстерхан губернасы составында.

1747 елда Сарытаудан каршы якта, Иделнең сул ягында, Покровская бистәсе (хәзерге Энгельс) нигезләнә. 1773 елда Сарытау Емельян Пугачёв отрядлары тарафыннан алына.

Губерна үзәге[үзгәртү]

Сарытау, 1910 ел

1780 елдан — Сарытау калгайлыгы үзәге, 1797 елданСарытау губернасы үзәге. XVIII гасырның ахырында — XIX гасырның башында шәһәрдә халык училищесы (1786), типография (1794), хастаханә (1806), дворяннар собраниесе (1807), театр (1810), сәүдә йорты (1811), гимназия (1820), Александр Невский соборы (1825) һәм Спасо-Преображение соборы (1826) ачылалар.

1856 елда Сарытауда 18 чиркәү, 5169 йорт һәм 4925 лавка (кибет) булган.

1870 елда шәһәрне Мәскәү белән тоташтыручы Тамбов—Сарытау тимер юлы төзелә. 1909 елда Сарытау университеты ачыла.

XX гасырның 20-елларга кадәр Сарытау Идел буенда иң зур шәһәре булган һәм рәсми булмаган рәвештә «Идел буе башкаласы» аталган.

Совет периоды[үзгәртү]

1918 елның октябрьдән 1919 елның майга кадәр Сарытау Идел буе алманнарының автономияле өлкәсенең идарә органнары урнашканнар (өлкә составына кермәгән).

1928—1934 елларда Түбән Идел крае, 1934 елдан — Сарытау крае үзәге булган. 1936 елдан Сарытау өлкәсе үзәге булып тора.

Шәһәрнең көчле үсеше Бөек Ватан сугышы елларда билгеләнә — шәһәргә берничә предприятие эвакуацияләнде. 1990 елга кадәр Сарытау ябык шәһәре булып торган (шәһәргә чит илләрдәге кешеләргә шәһәргә керергә рөхсәт итмәгәннәр).

Халык[үзгәртү]

1811[2] 1840[2] 1856[2] 1897[3] 1913[2] 1926[2] 1931[2] 1939[2] 1959[4] 1970[5] 1979[6] 1989[7] 2002[8] 2010[1]
~26 700 ~42 200 ~61 600 137 147 ~210 100 ~212 400 ~277 500 ~372 000 584 092 757 330 855 702 904 643 873 055 837 831

Милли состав[үзгәртү]

Милләт 2002[9] 2010[10]
руслар 90,1% 91,6%
татарлар 1,8% 1,8%
украиннар 1,8% 1,3%
әрмәннәр 1,0% 1,1%

Эчке бүленеш[үзгәртү]

Delenie Saratova 2.svg
  1. Завод районы
  2. Октябрь районы
  3. Фрунзе районы
  4. Киров районы
  5. Идел районы
  6. Ленин районы

Мәдәният[үзгәртү]

9 театр: академик опера һәм балет театры, академик драма театры, яшь тамашачылар театры, оперетта театры, «Теремок» курчаклар театры, рус комедиясе театры, «Версия» драматик театры, «Балаганчик» театры, «Самокат» магия һәм фокуслар театры.

Филармония. Цирк. Планетарий.

Алесандр Радищев исемле сәнгать музее, өлкәне өйрәнү музее, Николай Чернышевский һәм Ульяновлар гаиләсе йорт-музейлары.

Югары уку йортлары[үзгәртү]

Сарытау дәүләт аграр университеты
  • Николай Чернышевский исемле Сарытау дәүләт университеты
  • Сарытау дәүләт аграр университеты
  • Сарытау дәүләт медицина университеты
  • Юрий Гагарин исемле Сарытау дәүләт техника университеты
  • Сарытау дәүләт иҗтмагый-икътисади университеты
  • Леонид Собинов исемле Сарытау дәүләт консерваториясе
  • Сарытау дәүләт юридик академиясе
  • Пётр Столыпин исемле Идел буе дәүләткә хезмәт итү академиясе
  • Русия дәүләт сәүдә-икътисадый университетының филиалы
  • Мәскәү дәүләт элемтә юллары университетының филиалы
  • Региональ иҗтмагый-икътисади университетының филиалы

Спорт[үзгәртү]

Хәрби югары уку йортлары[үзгәртү]

  • Хәрби Кызыл байраклы Русия ЭЭМ эчке гаскәрләр институты

Икътисад[үзгәртү]

Шәһәрнең төп предприятеләре:

1. Авиация заводы
2. Агрегат заводы
3. Арматура заводы
4. Подшипник заводы
5. Нефть эшкәртү заводы
6. Май комбинаты
7. Тәмәке фабрикасы
8. Приборлар төзү заводы
һ.б.

Транспорт[үзгәртү]

Сарытау вокзалы

Сарытау аша Р228 (Сызрань—Сарытау—Волгоград), А144 (Сарытау—ПензаСаранскНижгар), Р226 (Самара — Сарытау — Волгоград), Р234 (Сарытау — Песчаный Умёт) Р208 (Сарытау — Сокур) автоюллар баралар. Шәһәр янында әйләнеп үтә торган юл урнаша.

Идел буе тимер юлының Саратов I станциясе. Башка эре станцияләре: Саратов II, Саратов III, Трофимовский I. Сарытауда Идел буе тимер юлының Сарытау бүлекчәсенең идарәсе урнаша.

Саратов-Центральный халыкара аэропорты.

Иҗтмагый транспорт[үзгәртү]

Трамвай (1908 елда ачыла), автобус, троллаейбус, маршрут таксилары.

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү]

Галерея[үзгәртү]

Панорама[үзгәртү]

Шәһәр үзәге панорамасы
Шәһәр үзәге панорамасы

Искәрмәләр[үзгәртү]