Ижау
| шәһәр (1918 елдан)
Ижау
|
.svg)
Ижау (удм. Ижкар; рус. Ижевск) – Рәсәй шәhәре, Удмурт Республикасының башкаласы.
Эчтәлек |
География [үзгәртү]
Шәhәр Көнчыгыш Аурупа тигезлегендә, Идел һәм Нократ елгалар арасында, Иж елгасы буенда урнашкан. Шәһәрнең төп сулыгы — XVIII гасырның икенче яртысында корылган Ижау буасы (мәйдан — 2 200 га).
| Ижаудан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[1] | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Санкт-Петербург ~ 1936 км Киров ~ 404 км |
Глазов ~ 177 км Сыктывкар ~ 826 км |
Түбән Тагил ~ 728 км Пермь ~ 281 км |
|||||||
| Казан ~ 377 км Түбән Новгород ~ 779 км Мәскәү ~ 1181 км |
 |
Воткинск ~ 59 км Чайковский ~ 96 км Екатеринбург ~ 643 км |
|||||||
| Можга ~ 87 км Сембер ~ 572 км Самара ~ 587 км |
Әгерҗе ~ 36 км Яр Чаллы ~ 183 км Ырынбур ~ 746 км |
Сарапул ~ 66 км Нефтекама ~ 130 км Уфа ~ 398 км Магнитогорск ~ 684 км |
|||||||
Горький тимер юлының Ижевск станциясе. Шәһәр аша Р320 (Алабуга — Ижау), Р321 (Ижау — Игра — Сарапул), Р322 (Ижау — Сарапул) автоюллар баралар.
Ижау аэропорты.
Сәгать поясы [үзгәртү]
Ижау халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
Климат [үзгәртү]
Елда айларның иң салкыны - февраль (уртача −16,1 °C), иң җылысы - июль (уртача 13,4 °C). Елның урта җил тизлеге - 3,6 м/с, һава дымлылыгы - 76%.
| Ижау климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 3,6 | 5,8 | 10,1 | 27,5 | 31,1 | 35,6 | 37,0 | 37,0 | 33 | 22,4 | 10,8 | 4,5 | 37,0 |
| Уртача максимум, °C | −8,9 | −7,7 | −0,7 | 8,8 | 18,2 | 23,2 | 25,1 | 21,9 | 15,2 | 6,9 | −2,4 | −7,5 | 7,7 |
| Уртача температура, °C | −12,4 | −11,7 | −5 | 3,7 | 11,7 | 17,0 | 19,0 | 16,0 | 10,2 | 3,4 | −5,1 | −10,6 | 3,0 |
| Уртача минимум, °C | −16,1 | −15,5 | −9,2 | −0,6 | 5,9 | 11,2 | 13,4 | 11,1 | 6,2 | 0,4 | −7,8 | −14 | −1,3 |
| Абсолют минимум, °C | −46,8 | −40,4 | −32,1 | −23,9 | −9,4 | −2,4 | 4,3 | −1,7 | −5,5 | −21,3 | −33,5 | −47,5 | −47,5 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 30 | 21 | 22 | 26 | 48 | 62 | 58 | 67 | 55 | 51 | 40 | 30 | 510 |
| Чыганак: Погода һәм климат | |||||||||||||
Исем чыганагы [үзгәртү]
Шәһәр исеме Иж елгасының исеменнән чыккан.
Тарих [үзгәртү]
Күп гасырлар элек Ижау шәһәре урнашкан жир иң башта Алтын Урданыкы булган, аннары - Казан ханлыгына кергән.
1582 елда Иван IV указы буенча, Иж буендагы җирләре Яушев кенәзенә бүләкләнәләр. 1720-елларда Яушевлар бу җирләрне Русиянең дәүләт эшчесе генерал-майор Котлымөхәммәт Тевкелевка саталар.
Ижау заводы [үзгәртү]
Ижау 1760 елда Тәфкилев морзаның җирләрендә аның белән алдан килешүсез тимер ясау заводы янындагы бистә буларак нигезләнә.
1760 елда Ижауда тимер кою заводы. 1763 елда Ижау буасы булдырыла.
1774 елда шәһәрне пугачёвчылар алалар, завод талала һәм өлешчә яндырып бетерелә.
1807 елда Александр I указы буенча тимер ясау заводы урынында корал заводы төзелә.
1837 елда заводта Николай I улы — Александр һәм аның остазы Владимир Жуковский булганнар. 1865 елда Ижау корал заводы «Промышленниклар ширкәт»енә арендага бирелә.
Революция һәм Ватандашлар сугышы [үзгәртү]
Моны да карагыз: Ижау-Воткинск күтәрелеше
1917 елның мартында заводта Эшче депутатлар Советы оештырыла, сентябрьдә ул большевиклар тулы контроле астында күчә. 27 сентябрьдә шәһәрдә Совет хакимияте игълан ителә.
1918 елның 21 февралендә Ижау Эшче, Солдат һәм Крәстиән депутатлар Советы Ижау заводны шәһәр дип игълан итә.
1918 елның майда большевиклар Советны куып тараталар, аның лидерларны арестка салалар. 8 августта Ижауда һәм Воткинскда большевикларга каршы восстание күтәрелә, Ижау халык армиясе (рус. Ижевская народная армия) оештырыла. Кызыл армия шәһәрне 7 ноябрьдә басып ала.
1919 елның 13 апрельдә шәһәрне акгвардиячеләр алалар. 1919 елның 8 июньдә Кызыл армия шәһәрне штурм белән ала.
Совет чоры [үзгәртү]
1921 елның июнендә Глазовтан Ижауга Вотяк автономияле өлкәсе үзәге күчерелә. 1934 елдан — Удмурт Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы.
1929 елда Русиянең беренче мотоциклы Ижау машиналар төзү заводында җыела.
1935 елда шәһәрдә трамвай хәрәкәте ачыла.
Бөек Ватан сугышы вакытында Ижауга берничә оборона предприятиеләре эвакуацияләнәләр.
1947 елда Ижау мотозаводында Калашников автоматы җыела башлана. 1966 елда Ижау автозаводы төзелә.
1984—1987 елларда шәһәр ССРБ оборона министры Дмитрий Устинов хөрмәтенә Устинов исемен йөрткән.
Халык [үзгәртү]
| 1897[2] | 1923[2] | 1926[2] | 1931[2] | 1939[2] | 1959[3] | 1956[2] | 1970[4] | 1979[5] | 1989[6] | 2002[7] | 2010[8] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ~21 500 | ~51 900 | ~63 100 | ~98 200 | ~175 600 | ~252 000 | 285 294 | 422 409 | 548 721 | 635 109 | 632 140 | 628 116 |
Милли состав [үзгәртү]
| Милләт | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| руслар | 90,0 | 79,4 | 75,1 | 72,3 | 70,4 | 69,4 | 70,6 | 68,8 |
| удмуртлар | 2,3 | 12,1 | 12,8 | 14,5 | 16,6 | 17,2 | 16,1 | 14,8 |
| татарлар | 5,6 | 7,3 | 9,9 | 9,9 | 9,6 | 9,6 | 9,7 | 8,9 |
| башкалар | 2,1 | 1,2 | 2,2 | 3,3 | 3,4 | 3,8 | 3,7 | 7,6 |
| барлык | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
Эчке бүленеш [үзгәртү]
1934 елның 2 марттагы Удмурт өлкә башкарма комитетының карары буенча Ижауда өч район оештырыла: Азин районы, Жданов районы, Пастухов районы. 1945 елда бар булган районнарны кечерәйтү нәтҗәсендә шәһәрдә Беренче Май һәм Октябрь районнары барлыкка киләләр.
1960 елда барлык районнар бетереләләр, ләкин 1962 елда районнарга бүленеш кире кайтарыла: Ленин, Октябрь һәм Беренче Май районнары оештырылалар. 1963 елда Октябрь районы составыннан Индустриаль районы чыгарыла. 1987 елда Индустриаль районы өлешеннән Устинов районы оештырыла.
Хәзерге вакытта Ижау 5 районына бүленә:
| Район | Халык саны, кеше | ||
|---|---|---|---|
| 1989[9] | 2002[10] | 2010 | |
| 1. Ленин районы | 102 760 | 115 222 | 121 786 |
| 2. Октябрь районы | 121 316 | 142 994 | 135 754 |
| 3. Индустриаль районы | 130 020 | 110 174 | 113 820 |
| 4. Устинов районы | 154 053 | 136 944 | 132 093 |
| 5. Первомай районы | 121 316 | 126 806 | 124 663 |
Икътисад [үзгәртү]
Шәһәрнең төп предприятиеләре:
- Ижау мотозаводы
- Ижау машиналар төзү заводы
- «Ижсталь» ААҖ
- «ИжАвто» ААҖ
- Ижау механика заводы
- «Ижнефтемаш» ААҖ
- Ижау радиозаводы
- Пластмасса заводы
Югары уку йортлары [үзгәртү]
- Удмурт дәүләт университеты
- Ижау дәүләт техника университеты
- Ижау дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе
- Ижау дәүләт медицина академиясе
һ. б. югары уку йортлары
Мәдәният [үзгәртү]
Театрлар [үзгәртү]
- Удмурт Республикасы дәүләт милли театры
- Удмурт Республикасы дәүләт курчаклар театры
- В. Г. Короленко исемле Удмурт Республикасы дәүләт рус драматик театры
- Удмурт Республикасы дәүләт филармониясе
Спорт [үзгәртү]
- Футбол: «Зенит-Ижевск» футбол клубы — Русиянең икенче футбол дивизионында уйный.
- Хоккей: «Ижсталь» хоккей клубы — Югары Хоккей Лигасында уйный.
Кызыклы фактлар [үзгәртү]
1984 елда шәһәр Ижауга оборона министры Дмитрий Устинов хөрмәтенә Устинов исеме кушыла, ә 1982 елда Яр Чаллы шәһәренә Леонид Брежнев хөрмәтенә Брежнев исеме кушыла. Шул вакытта Устинов — Брежнев автобус маршруты бар булган.
Искәрмәләр [үзгәртү]
- ↑ Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. Retrieved on 2010-02-05.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 http://www.mojgorod.ru/udmurtsk_r/izhevsk/
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php
Тышкы сылтамалар [үзгәртү]
|
|
||
|---|---|---|
| Районнар | Беренче Май районы | Индустриаль районы | Ленин районы | Октябрь районы | Устинов районы | .svg) |
| Транспорт | Трамвай • Троллейбус • Автобус • Маршрутное такси • Вокзал • Аэропорт | |
| География | Ижау буасы • Иж елгасы • Карлутка • Подборенка • Позимь | |
|
|
||
|---|---|---|
| 1 000 000нан артык кеше | Мәскәү • Санкт-Петербург • Новосибирск • Екатеринбург • Түбән Новгород • Самара • Омск • Казан • Чиләбе • Тындагы Ростов • Уфа • Волгоград |  |
| 500 000 — 1 000 000 кеше | Пермь • Красноярск • Воронеж • Сарытау • Краснодар • Тольятти • Ижау • Сембер • Барнаул • Владивосток • Ярославль • Өркет • Төмән • Махачкала • Хабаровск • Новокузнецк • Ырынбур • Кемерово • Рәзән • Томск • Әстерхан • Пенза • Яр Чаллы • Липецк • Тула | |
| 250 000 — 500 000 кеше | Киров • Чабаксар • Калининград • Брянск • Курск • Иваново • Магнитогорск • Улан-Удэ • Тверь • Ставрополь • Түбән Тагил • Смоленск • Белгород • Архангельск | |
| Шәһәрләрнең халык саны 2010 халык исәбе буенча китерелгән. | ||
|
|
||
|---|---|---|
 |
Шәһәрләр: Ижау | Сарапул | Воткинск | Глазов | Можга | Камбарка |  |
| Районнар: Алнаши районы | Балезино районы | Вавож районы | Воткинск районы | Глазов районы | Грахово районы | Дебёсы районы | Завьялово районы | Игра районы | Камбарка районы | Каракүл районы | Кез районы | Кече Пурга районы | Кизнер районы | Киясово районы | Красногорское районы | Можга районы | Сарапул районы | Селты районы | Сюмси районы | Ува районы | Шаркан районы | Юкамен районы | Якшур-Бодья районы | Яр районы | ||
| Башка мәкаләләр:: Административ-территориаль бүленеше | Байрак | Герб | Гимн | Халык | ||
